ầsm4

LOÃnG x ư m iG
ọ cÁ g H
ỖZ-ĐIỀU TRỊ

Nf l À XI I ẨT lỉ/\N •| H(ÍI UẠI

BỆNH LOẢNG XƯƠNG
VÀ CÁCH ĐIÊU TRỊ
LÈ ANH SƠN
(Biên soạn)

NHÀ XUẤT BẢN THỜI ĐẠI

LỜI GIỚI THIỆU
“Người ta không coi trọng sức khỏe cho tới kh i
đau yếu. ” - Thomas Puller
Thông thường, sức khỏe là m ột giá trị rất ít k h i
được chúng ta quan tâm đến, cho dù đó là m ột giá trị
cực k ỳ quan trọng và ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc
sống của ta. Sự thiếu quan tâm này có lý do rất đơn
giản, vì hầu h ết chúng ta luôn xem việc có sức khỏe
tố t chỉ là điều tất nhiên và quá thông thường, nên chỉ
k h i nào ta “kém sức kh ỏe”, nghĩa là có bệnh, th ì ta
m ới thấy cần quan tâm.
Sức khỏe của m ỗi chúng ta là m ột giá trị đặc biệt
vô cùng quý báu. N ói như Mahatma Gandhi: “Chính
sức khỏe m ới là sự giàu có thực sự, không phải vàng và
bạc”. Sức khỏe chi p h ối trực tiếp cuộc sống của ta. Ta
không thê sống thoải mái, vui vẻ với m ột thân th ể ốm
đau bệnh hoạn. Ta cũng không th ể vui sống k h i sức
khỏe không cho phép ta làm được những điều ta muốn.
K h i có sức khỏe tốt, ta sẽ thấy trong người sảng khoái
và d ễ dàng có được sự lạc quan vui sống. Vì vậy chúng
ta cố gắng tuân thủ những nguyên tắc sau:
1. H ãy kiểm tra sức khỏe thường xuyên đê có th ể
ph át hiện bệnh sớm và việc điều trị sẽ trở nên d ễ dàng
hơn.
2. Tuân thủ lờ i khuyên của bác s ĩ k h i thực hiện
các .xét nghiêm trên theo đúng thời hạn.
Bệnh loãng xương và cách điều t rị 3

3. Theo dõi kết quả khăm sức khỏe định kỳ.
N gày nay có nhiều khó khăn, thách thức m ới như
m ô hình bệnh tật thay đổi, các bệnh truyền nhiễm
diễn biến phức tạp, các bệnh không lây nhiễm, dịch
bệnh mới, bệnh lạ xuất hiện do sự ô nhiễm m ôi
trường, các hóa chất độc hại, trong k h i chất lượng
bệnh viện và chăm sóc y tế luôn là vấn đề được cả xã
h ội đặc biệt quan tâm, như tình trạng quá tải; thủ tục
hành chính về khám, chữa bệnh còn phức tạp; tình
trạng lạm dụng thuốc, xét nghiệm cận lâm sàng, lạm
dụng k ỹ thuật chưa được kiểm soát chặt chẽ, tinh
thần, thái độ phục vụ người bệnh, đạo đức của m ột bộ
phận cán bộ V tế ở nhiều bệnh viện chưa được cải
thiện... Vì vậv, bản thân m ỗi người trước h ết tự cần
trang b ị cho bản thân m ột tri thức nhất định về các
loại bệnh thông thường d ể mắc ph ải đê có hướng
phòng ngừa và điều trị k h i cần thiết.
Vì vậy chúng tô i biên soạn cuốn 'Bệnh loãng
xương và cách điều trị ” với các nguyên nhân, triệu
chứng bệnh, các phương pháp điều trị cụ th ể dựa vào
Y học hiện đại và Y học cổ truyền. Đặc b iệt trong
sách có nhiều phương cách phòng tránh và chữa bệnh
dựa vào các thực phẩm, thức ăn, bài thuốc dân gian và
chế độ sinh hoạt luyện tập thường ngày đã được các
nhà chuyên mồn có uy tín xác nhận.
X in trân trọng giớ i thiệu với bạn đọc.
NGƯỜI BIÊN SOẠN

4 LÊ ANH SƠN - biên soạn

PHẦN I
NHỮNG HIỂU BIẾT CHUNG
VÉ BỆNH LOÃNG XƯƠNG
GIỚI THIỆU CHUNG
VỀ BỆNH LOÃNG XUƠNG
Bệnh loãng xương là gì?
Loãng xương, còn được gọi xốp xương hay thưa
xương, là một bệnh lý ảnh hưởng tới khối lượng và
chất lượng của hệ thống xương khiến cho sức chống
đỡ và chịu lực của xương giảm đi, xương sẽ trở nên
mỏng mảnh, dễ gãy, dễ lún và dễ xẹp, đặc biệt ở các vị
trí chịu lực của cơ thể như: cột sống, cổ xương đùi,
đầu dưới xương quay...
Nói đơn giản hơn, loãng xương là tình trạng
xương mỏng mảnh và yếu đến mức rất dễ gãy khi bị
chấn thương dù rất nhẹ, thậm chí có thể gãy tự nhiên
không do chấn thương.
Tại sao bệnh loãng xương ngày càng gia tăng?
Một trong những thành tựu rất lớn của Y học nói
riêng và của Khoa học Kỹ thuật nói chung là nâng cao
tuổi thọ cho con người. Với sự gia tăng tuổi thọ, số
người có tuổi (trên 65 tuổi) ngày càng cao và chiếm
Bệnh loăng xương và cách điều t r ị 5

một vị trí rất đáng kê trong dân số. Hiện nay số người
có tuổi chiếm trên 12% dân số thế giới, dự tính vào
năm 2020, con số này sẽ là 17% (chiếm 40% chi phí y
tế của toàn xã hội).
Từ 10 năm nay, bệnh loãng xương đã được coi là
một vấn đề sức khoẻ mang tính toàn cầu vì ảnh hưởng
nhiều tới sức khỏe người có tuổi (đặc biệt là phụ nữ) và
đòi hỏi chi phí rất lớn về Y tế của xã hội. Loãng xương
đã được coi là một trong bốn vấn đề lớn được đặc biệt
quan tâm trong thập niên 2000 - 2010, thập niên đầu
tiên của thế kỷ XXI, mà Liên hiệp quốc và Tổ chức Y tế
thế giới đã đề xướng là Thập niên Xương và Khớp.
Hiện nay, loãng xương đang được coi là một bệnh
dịch âm thầm, ngày càng gia tăng, đang có xu hướng
lan rộng khắp thế giới, đặc biệt ở các nước châu Á.
- Khoảng 50% phụ nữ trên 50 tuổi bị loãng xương.
- Trên 40% phụ nữ trên 70 tuổi bị gãy xương do
loãng xương.
Tình hình loãng xưctog ở nước ta như thế nào?
Cho đến nay, vẫn chưa có một nghiên cứu dịch tễ
đầy đủ nào về bệnh loãng xương cũng như mức độ ảnh
hưởng của bệnh lên sức khỏe người bệnh và chi phí y tế
của căn bệnh này ở nước ta. Đa số bệnh nhân loãng
xương chưa được chẩn đoán, chưa được điều trị đầy đủ
và chưa được theo dõi lâu dài. Chẩn đoán loãng xương
đa số muộn, vào lúc đã có biến chứng: đau kéo dài do
chèn ép rễ thần kinh, gãy lún đốt sống, gãy xưctog...
Việc điều trị hầu hết mới chỉ dựa vào canxi, vitamin D
LÊ ANH SƠN - biên .

và chất chuyển hóa của vitamin D (Canxitriol). Các
thuốc điều trị tích cực khác còn rất hạn chế.
Một số nghiên cứu tại TP. Hồ Chí Minh đã cho
thấy:
- Khẩu phần ăn hàng ngày của chúng ta rất thiếu
canxi, việc sử dụng sữa và các chế phẩm của sừa trong
cộng đồng còn rất ít và hầu hết đều tập trung ờ TP.
Hồ Chí Minh và Hà Nội.
- Khối lượng khoáng chất đỉnh của xương ở người
trưởng thành khá thấp, tỷ lệ thiếu xương và loãng
xương khá cao trong cộng đồng.
- Chưa có chiến lược phòng ngừa bệnh lâu dài và
đầy đủ, mọi người chưa chủ động phát hiện bệnh sớm.
- Đa số nhân dân lao động khóng có khả nàng sử
dụng thuốc điều trị lâu dài khi có bệnh, chưa có giải
pháp để đương đầu với những khó khăn về kinh tế
của người bệnh.
Nguyên nhân gây bệnh loãng xương
Loãng xương có thể phân thành hai loại;
Loãng xương tiên phát (do tuổi già) và loãng
xương thứ phát (do các yếu tố nguy cơ thúc đẩy).
Loãng xương do tuổi già là một tiến trình mang
tính quy luật của cơ thể, là một trong những bệnh lý
rất thường gặp ở người có tuổi vì ba lý do cơ bản sau:
1. Các tế bào sinh xương bị lão hóa.
2. Hạn chế sự hấp thụ và chuyển hóa canxi và
vitamin D ờ ruột.
3. Suy giảm các hormone sinh dục, đặc biệt là
Bệnh h ã n g xương và cách điều trị 7

hormone sinh dục nữ làm cho các tế bào hủy xương
tăng hoạt tính.
Loãng xương thứ phát là loãng xương do các yếu
tố nguy cơ, làm nặng thêm tình trạng loãng xương do
tuổi, có thể xảy ra ở người trẻ.
Các yếu tố nguy cơ gây bệnh loãng xưctog
1. Kém phát triển thể chất từ khi còn nhỏ, đặc
biệt là còi xương, suy dinh dưỡng, chế độ ăn thiếu
protid, thiếu canxi hoặc tỷ lệ canxi/phospho trong chế
độ ăn không hỢp lý, thiếu vitamin D hoặc cơ thể
không hấp thụ được vitamin D... vì vậy khối lượng
khoáng chất đỉnh của xương ở tuổi trưởng thành thấp,
đây đưỢc coi là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của
bệnh loãng xương.
2. ít hoạt động thể lực (hoạt động thể lực thường
xuyên sẽ giúp cho cơ thể đạt được khối lượng xương
cao nhất lúc trưởng thành).
3. Sinh đẻ nhiều lần, nuôi con bằng sữa mẹ mà
không ăn uống đủ chất, đặc biệt là protid và canxi để
bù đắp lại.
4. Bị các bệnh mãn tính đường tiêu hóa (viêm loét
dạ dày, viêm ruột mãn tính...) làm hạn chế hấp thụ
canxi, vitamin D, protid...
5. Có thói quen sử dụng nhiều rượu, bia, cà phê,
thuốc lá... làm tăng thải canxi qua đường thận và giảm
hấp thụ canxi ở đường tiêu hóa (thường ở nam giới).
6. Thiểu năng các tuyến sinh dục nam và nữ (suy
buồng trứng sớm, mãn kinh sớm, cắt buồng trứng,
8 LÊ ANH SƠN - biên soạn

thiểu năng tinh hoàn...)'
7. Bất động quá lâu ngày do bệnh tật, do nghề
nghiệp (những người du hành vũ trụ khi ở trong tàu
vũ trụ đi ra ngoài không gian)... vì khi bất động lâu
ngày các tế bào hủy xương tăng hoạt tính.
8. Bị các bệnh nội tiết: cường tuyến giáp, cường
tuyến cận giáp, cường tuyến vỏ thượng thận, tiểu
đường...
9. Bị bệnh suy thận mãn hoặc phải chạy thận nhân
tạo lâu ngày gây mất nhiều canxi qua đường tiết niệu.
10. Mắc các bệnh xương khớp mãn tính khác đặc
biệt là Viêm khớp dạng thấp và Thoái hoá khớp.
11. Do sử dụng một số thuốc: chống động kinh
(Dihydan), thuốc chữa bệnh tiểu đường (Insulin),
thuốc chống đông (Heparin) và đặc biệt là các thuốc
kháng viêm nhóm Corticosteroid (Corticosteroid một
mặt ức chế trực tiếp quá trình tạo xương, mặt khác
làm giảm hấp thụ canxi ở ruột, tăng bài xuất canxi ở
thận và làm tăng quá trình hủy xương).
Tầm soát và chẩn đoán loãng xương
Nhiều người thường không biết mình bị loãng
xương vì quá trình mất xương diễn ra âm thầm trong
một thời gian dài và không có triệu chứng, cho đến
khi gãy xương xảy ra. Gãy xương thường là dấu hiệu
đầu tiênđể họ biết mình đã bị loãng xương. Nhưng
đến lúc đó thì đã quá trễ.
Bạn nên đánh giá nguy cơ loãng xương của bản
thân dựa trên các yếu tố nguy cơ. Càng có nhiều yếu
Bệnh loãng xương và cách điểu t r ị 9

tố nguy cơ, bạn càng dễ bị loãng xương. Nếu bạn có
nguy cơ mắc bệnh loãng xương, bác sĩ có thể yêu cầu
bạn làm xét nghiệm đo mật độ khoáng của xương
(BMD).
Chỉ số T-score là kết quả của đo BMD giúp xác
định tình trạng của xương:
> -1
-1 đến -2.5
<-2.5

Bảng giá trị T-score theo WHO
Bình thường
Thiếu xương (Có thể cần điều trị)
Loãng xương (Cần điều trị)

Triệu chứng, diễn biến và biến chứng
của bệnh loãng xương như thế nào?
Người ta thường ví bệnh loãng xương giống như
một tên ăn cắp thầm lặng, hàng ngày cứ lấy dần canxi
trong ngân hàng dự trữ xương của cơ thể con người.
Khi có dấu hiệu lâm sàng, là lúc đã có biến chứng,
thường cơ thể đã bị mất tới 30% khối lượng xương.
Loãng xương đang được coi là một bệnh dịch âm
thầm nhưng đang có xu hướng lan rộng khắp thế giới.
Biểu hiện lâm sàng:
- Đau mỏi mơ hồ ở cột sống, đau dọc các xương
dài (đặc biệt xương cẳng chân), đau mỏi cơ bắp.
- Đau thực sự cột sống, đau lan theo khoanh liên
sườn, đau khi ngồi lâu, khi thay đổi tư thế. Có thể đau
mãn tính hoặc cấp tính sau chấn thương (gãy xương
cồ tay, gãy lún đốt sống, gãy cổ xương đùi...).
10 LÊ ANH SƠN - biên .

- Gù lưng, giảm chiều cao.
Biến chứng của loãng xương:
- Đau kéo dài do chèn ép thần kinh.
- Gãy xương cồ tay, gãy lún đốt sống, gãy cổ xương
đùi.
- Ảnh hưởng nghiêm trọng tới chất lượng sống
của người có tuổi.
Làm thế nào để phát hiện bệnh sớm?
1. Phát hiện các yếu tố nguy cơ gây loãng xương
thứ phát (đã nêu trên).
2. Đi khám bệnh sớm, ngay khi có các dấu hiệu đau
mỏi mơ hồ ở cột sống, ở hệ thống xưctog khớp, dọc các
xương dài (đặc biệt xưctog cẳng chân), đau mỏi cơ bắp,
vọp bẻ... Các bác sĩ chuyên khoa sẽ cho kiểm tra.
3. Chụp X-quang xương hoặc cột sống.
4. Đo khối lượng xương.
5. Khám và phát hiện các yếu tố nguy cơ.
6. Khám bệnh và theo dõi định kỳ (tùy mức độ
bệnh).
7. Luôn có ý thức phòng bệnh (suốt cuộc đời).
Chế độ sinh hoạt, tập luyện tăng cường hoạt động
ngoài trời, tập vận động thường xuyên và phù hỢp với
sức khoẻ, duy trì lối sống năng động, tránh các thói
quen xấu: uống nhiều rượu, cafe, thuốc lá...
Chế độ ăn uống luôn luôn bảo đảm một chế độ ăn
uống đầy đủ protein và khoáng chất, đặc biệt là canxi.
Kiểm soát tốt các bệnh lý ảnh hưởng và các yếu tố

Bệnh loãng xương và cách điều trị

II

nguy cơ của bệnh.

Xử trí thế nào khi có bệnh
A. Mục tiêu điều trị bệnh loãng xương:
Vì những hậu quả nặng nề nêu trên, bằng mọi
cách, việc điều trị loãng xương phải đạt tới hai mục
tiêu cơ bản sau:
1. Không để bệnh nhân loãng xưcíng bị gãy xương.
2. Nếu đã bị gãy xương do loãng xương, không để
bị tái gãy xương.
B. Chế độ ăn uống, sinh hoạt, tập luyện:
Chế độ ăn uống: luôn luôn bảo đảm một chế độ ăn
uống đầy đủ protein và khoáng chất, đặc biệt là canxi. Vì
vậy sữa và các chế phẩm từ sữa (bơ, phomát, yagurt...) là
thức ăn lý tưởng cho một khung xương khỏe mạnh. Chế
độ này cần được duy trì suốt cuộc đời mỗi người.
Chế độ sinh hoạt, tập luyện: tăng cường hoạt
động ngoài trời, tập vận động thường xuyên và phù
hỢp với sức khỏe, tránh té ngã.

c. Chế độ điều ưị:
Các thuốc chống h ủ y xương: Bisphosphonates
(Alendronate, Risedronate...), canxitonine từ cá hồi
(Miacanxic), hormone thay thế (Estrogen, Androgen,
các thuốc giống hormone dùng để thay thế hormone
(Tibolone, Raloxiíene...) là các điều trị tích cực nhằm
ngăn chặn sự hủy xương và giúp cho cơ thể sử dụng
12 LÉ ANH SƠN - biên .

tốt các “nguyên vật liệu” để duy trì và tái tạo một
khung xương tốt. Mỗi loại thuốc trong nhóm này đều
có những ưu điểm riêng, đều có thể sử dụng riêng lẻ
hoặc phối hỢp với nhau để tăng hiệu quả điều trị bệnh
loãng xương.
Các thuốc tăng rạo xương: vitamin D hay chất
chuyển hóa của vitamin D (Rocaltrol), các thuốc tăng
đồng hóa (Duraboline, Deca-duraboline), vitamin K2
(Glakay).
Cung cấp bổ sung đầy đủ protein và khoáng chất
canxi, phospho... cho cơ thể là cách điều trị cơ bản
nhằm cung cấp những “nguyên vật liệu” để bổ sung
cho xương khi mà chế độ ăn không đáp ứng đủ hoặc
khi cơ thể không hấp thụ được đầy đủ.
Nhu cầu canxi hàng ngày trung bình;
500mg cho người trưởng thành.
lOOOmg cho người 40 - 50 tuổi.
ISOOmg cho người > 50 tuổi.
(Một ly sữa 200 - 300mg canxi).
Nhu cầu protein hàng ngày trung bình 31g/kg cân
nặng (tương đương lOOg thịt nạc, 200g cá nạc).

Cấu tạo và tính chất của xương
Xương thuộc hệ cơ xương đảm nhận các vai trò
trong việc tạo hình cơ thể, tạo các khoang chứa cơ
quan nội tạng, hỗ trỢ quá trình vận động, là nơi sản
sinh của các tế bào máu... về mặt cấu tạo, xương chủ
yếu được tạo thành từ khoáng chất (đa phần là canxi)
Bệnh loãng xương và cách điều t r ị lỉi

và tế bào xương. Để thực hiện chức năng này, xương
cần phải có cấu trúc đặc biệt.
Chức năng
Các xương dài nối với cơ bắp bằng gân. Các xương
nối với nhau ở khớp bởi dây chằng. Tác động qua lại
của xương với cơ được nghiên cứu trong cơ sinh học.
Ngoài việc nâng đỡ cơ thể, xương còn là nơi sản
xuất ra hồng cầu cho máu. Chính xác hơn là tuỷ
xương - thứ chất giống như thạch ở bên trong ống
xương làm ra. Có 2 loại tuỷ xương, loại tuỷ vàng béo
ngậy không sinh ra hồng cầu, chỉ có loại tuỷ đỏ ở
trong xương bả vai, xương hông, xương sườn, xương
ức và xương chậu mới sản xuất hồng cầu. Những dây
chuyền chế tạo năng suất cao này luôn sản xuất ra 1
lượng hồng cầu bù với số lượng hồng cầu mất đi.
Cấu trúc
Xương tương đối cứng và có thành phần nhẹ, tạo
phần tạo bởi canxium phosphate trong cách sắp xếp
hóa học gọi là kiểu Ca5(P 0 4 )3 0 H. Có sức nén tưctng
đối cao nhưng sức căng kém. Trong khi xương giòn,
có độ co giãn phụ thuộc vào thành phần sinh học (chủ
yếu vào sụn). Xương có cấu trúc mắt lưới, và độ đặc
tùy vào từng điểm.
Xương có th ể rắn chắc hay xốp. vỏ (lớp ngoài)
xương thì rắn chắc; 2 đề ngữ có thể dùng thay thế cho
nhau. Lớp ngoài xương tạo nên phần lớn khối lượng
của xương; nhưng, bởi vì độ đặc của nó, nên có diện

14 LÊ ANH SƠN

-

biên S03n

tích bề mặt ít. Xương xốp có cấu trúc tổ ong, có diện
tích mặt ngoài cao, như chỉ tạo phần ít của xương.
Xương có th ể m ềm hay cứng. Xương mềm có thể
thay thế trong quá trình phát triển hay hồi phục.
Được gọi như thế vì cấu trúc không đồng nhất và kết
quả là có sức chịu kém. Ngược lại thì xương cứng có
cấu trúc song song và cứng hơn nhiều. Xương mềm
thường đưỢc thay thế bởi xương cứng trong khi lớn.
Xương sọ (XS)
ở người, hộp sọ bao quanh não, gồm xương trán, 2
xương thái dương, 2 xương đỉnh, 1 xương chẩm ở phía
sau mũi và xương bướm. Xương mặt gồm có xương mũi,
xương gò má, xương hàm. Khoang xs được nối với ống
sống qua lỗ chẩm lớn. Các mảnh xs ở người trưởng
thành liên kết với nhau bằng các đường khớp đầu: ở trẻ
sơ sinh, tại những chỗ nối các mảnh xs có những phần
xương chưa khép kín gọi là thóp.
Hộp sọ được cấu tạo gồm 22 mảnh xương riêng lẻ
hỢp thành, nhưng khớp xương giữa chúng không cử
động được. Các khớp hộp sọ khít chặt với nhau giống
như những miếng ghép hình. Vì thế hộp sọ rất chắc
chắn, rất thích hỢp để bảo vệ não cũng như giữ cho
khuôn mặt ta được ổn định, chứ không méo mó khi ta
cử động.

Bệnh loãng xương và cách điều t rị

15

Sơ đồ xương sọ người nhìn từ mặt bên
1. Đường khớp đầu;
2. Xương trán;
3. Xương h\ĩớni;
4. Lổ* trên mắt;
5. \ỉố c mãt;
6. Xương mũi;
7. Xương lệ;
8. Xương gò má;
9. L ỗ dưới mắt;
10. Xương hàm trên;
11. Xương hàm dưới;
12. Mấu nhọn xương thái dương;
13. L ỗ tai ngoài;
14. Mấu sau xương thái dương;
15. Xương thái dương;
16. Xương chẩm;
17. Đường khớp chẩm - thái dương;
18. Xương đỉnh hộp sọ cũng có khớp xương, nhưng theo
kiểu khác.

IG LÊ ANH SƠN - biên soan

Xương tay
Cấu tạo xương tay khá linh hoạt để có thể hoạt động
hằng ngày, ngay từ khi tổ tiên của chúng ta chuyển từ
việc đi bằng 4 chân sang đứng thẳng trên hai chân, họ
đã sử dụng đôi tay làm nhiều việc khác hơn.
1 bàn tay có tới 27 xương nhỏ để có thể cử động
dễ dàng, và các ngón tay có thể chạm vào nhau.

Các loại xương có cấu tạo đặc trưng, nhờ có kết cấu
vững chắc với đủ hai thành phần; vô cơ và hữu cơ nên
có thể đảm bảo chức năng làm bộ khung cho cơ thể.

Biểu hiện của bệnh loãng xương
Bệnh này được ví như những tên trộm vặt, mỗi
ngày một chút, chúng lấy dần các khoáng chất của bộ
xương. Lúc đầu người bệnh không cảm thấy khó chịu
vì bệnh diễn biến thầm lặng, không có dấu hiệu nào
Bệnh h ãn g xương vả cách điều t r ị

17

rõ ràng, có chăng chỉ là một vài triệu chứng đau,
nhức, mỏi không cố định, có khi rất mơ hồ, vu vơ ở
cột sống lưng, ở dọc các chi, ở các đầu xương... Càng
về sau, khi khối lượng khoáng chất bị mất ngày càng
nhiều, các triệu chứng đau nhức nêu trên sẽ rõ ràng
dần lên, tập trung nhiều hơn ở các vùng xương chịu
lực của cơ thể như hông, thắt lưng, khớp gối. Loãng
xương rất thường đi kèm với bệnh thoái hóa khớp,
cũng là bệnh thường gặp ở người có tuổi. Tình trạng
loãng xương sẽ làm cho quá trình thoái hóa nặng
thêm, và quá trình này cũng làm bệnh loãng xương
nặng nề thêm.
Các triệu chứng thường gặp ở bệnh loãng xương
1. Đau xương: đau nhức các đầu xương.
Đau nhức, mỏi dọc các xương dài.
Đau nhức như châm chích toàn thân.
Đau tăng về đêm, nghỉ ngơi không hết.
2. Đau cột sống, đau như thắt ngang cột sống hoặc
lan sang một hoặc hai bên mạn sườn do kích thích các
rễ thần kinh liên sườn. Đau cột sống thường kèm theo
co cứng các cơ dọc cột sống gây đau, giật cơ khi thay
đổi tư thế. Lúc nằm yên, người bệnh thường thấy dễ
chịu hơn.
3. Gù vẹo cột sống, giảm chiều cao so với lúc trẻ
(do các đốt sống bị lún, xẹp hoặc bị gãy lún).
4. Các triệu chứng toàn thân thường gặp là luôn
có cảm giác lạnh hoặc ớn lạnh, hay bị chuột rút (vọp
bẻ), thường ra mồ hôi.
5. Thường có kèm theo các bệnh của người có tuổi
18 LÊ ANH SƠN - biên .

như: béo bệu, cao huyết áp, bệnh mạch vành, tiểu
đường, thoái hóa khớp...
Khi đã có các triệu chứng lâm sàng rõ ràng nêu
trên, khối lượng xương của cơ thể thường đã giảm
30%. Lúc này trên phim X-quang thường có thể thấy
rõ hiện tượng loãng xương như: xương tăng thấu
quang.
Vỏ xương bị mỏng đi.
Các đốt sống bị biến dạng: lún xẹp hoặc gãy lún.

Hậu quả của bệnh loãng xương
Gãy xương khi bị những chấn thương nhẹ là hậu
quả cuối cùng của bệnh loãng xương. Gãy xương do
loãng xương thường gặp ở các vị trí chịu lực của cơ thể
như cột sống, thắt lưng và cổ xương đùi. Với người có
tuổi thường có nhiều bệnh lý của tuồi tác đi kèm như
tim mạch, huyết áp, tiểu đường... và đặc biệt với tình
trạng loãng xương nặng sẵn có (thiếu chất khoáng và
protein của xương) thì việc liền xương thường rất khó
khăn, đa số người bệnh phải nằm tại chỗ nhiều ngày,
thậm chí phải nằm điều trị dài ngày trong bệnh viện.
Việc nằm tại chỗ dài ngày khi gãy xương không
những làm tình trạng loãng xương càng nặng lên mà
còn kéo theo nhiều nguy cơ rất bất lợi cho sức khỏe
người có tuổi như bội nhiễm đường hô hấp, đường tiết
niệu, loét mục ở các điểm tỳ đè... Đây cũng là một
nguyên nhân chính gây tàn phế và giảm tuổi thọ cho
người có tuổi (theo thống kê, ở các nước phát triển có
Bệnh loãng xương và cách điều t r ị

19

đến 20% người có tuổi bị gãy cổ xương đùi sẽ tử vong
trong vòng 6 tháng đầu vì các biến chứng do nằm lâu
nêu trên).

Bí mật về bộ xương của con người
Cơ thể con người có tổng cộng 206 xương cả thảy.
Tất cả các xương này hầu như đã xuất hiện từ lúc sinh
ra. Cấu trúc cơ bản ban đầu của xương là sụn, tuy
nhiên, chỉ vài tuần sau đó, sụn sẽ hóa xương và trở
nên rắn chắc. Quá trình xương hóa sụn chủ yếu là việc
gia tăng thành phần canxium (muối canxi phosphate)
và dày đặc sỢi Collagen hơn. Quá trình này cần đến 20
năm để hoàn chỉnh, có nghĩa là quá trình phát triển
cùa xương sẽ diễn ra liên tục cho đến khi con người
quá tuổi trưởng thành.
Xương trẻ em thường nhỏ hơn xương người lớn và
chứa nhiều vùng xương tăng trưởng hơn (các bản tăng
trưởng). Các bản tăng trưởng này bao gồm các tế bào
sụn có thể sinh sản nhanh, ngày càng dài hơn, ngày
càng chắc và chứa nhiều khoáng chất hơn. Các bản
tăng trưởng này rất dễ nhìn thấy trên ohim X-quang.
Do nữ giới trưởng thành sớm hơn nam giới nên các
bản tăng trưởng sẽ hóa xương sớm hơn.
Xương luôn được tái tạo trong suốt cuộc đời, các
tế bào xương mới liên tụr được tạo ra để thay thế cho
các tế bào đã già cỗi. Xương có 3 loại tế bào cơ bản:
nguyên bào xương dùng để tái tạo xương mới hoặc
giúp sửa chữa các tổn thương của xương, tế bào xưctog
2 0 LÊ ANH SƠN - biên soan

dùng để lấy thức ăn từ các mạch máu nuôi xương và
thải chất bã từ xứơng ra mạch máu, tế bào hủy xương
có chức năng chỉnh hình cho xương. Các tế bào hủy
xương rất linh động khi chúng ta còn nhỏ, lứa tuổi có
nhiều sự chỉnh sửa, tổ chức lại xương. Chúng đóng vai
trò quan trọng trong việc hàn gắn xương bị gãy.
Các nguyên liệu cấu tạo nên xương bao gồm:
canxium, phospho, natri, khoáng chất và sỢi collagen.
Canxium cần thiết để tạo nên một bộ xương rắn chắc,
có thể nâng đỡ được cơ thể. Xưctog là nơi tích trữ
canxium để phóng thích vào dòng máu đến những nơi
cần thiết. Lượng canxium và vitamin D được cung cấp
qua thức ăn rất cần thiết cho xưctog.
Phần cốt lõi bên trong xương gọi là tủy xưctog,
chứa rất nhiều các tế bào gốc, các tế bào này có chức
năng sản xuất ra hồng cầu và tiểu cầu cho máu.
Xương được chia làm hai loại là phần rắn chắc và
phần xương xốp. Xưchig rắn chắc cứng, bao bọc bên
ngoài xương. Xương được bao bọc bởi màng xương,
trên bề mặt xương rắn chắc thường có những khe
rãnh chạy dọc theo chiều dài xương để tạo ra nhừng
chỗ trú ẩn cho dây thần kinh và mạch máu. Xương
xốp trông giống như tổ ong hoặc bọt biển, cấu trúc
này nằm bên trong xương. Lấp đầy vào các hang hốc
trong xương xốp là tủy xương, tủy xương thường có
màu đỏ (chứa nhiều tế bào máu) ở gần các đầu xương
còn ở phần thân xương thì tủy xương lại có màu vàng
(chứa nhiều mỡ).
Xương được gắn nối với các xương khác theo
Bệnh loãng xương và cách diều t rị 2 ỉ

chiều dài bởi các hệ thống dây chằng. Tại các đầu
xương có 1 lớp sụn giống như cao su có tính đàn hồi
chêm giữa các đầu xương trong các khớp để tránh ma
sát và giảm chấn động mỗi khi các đầu xương chuyên
động và va chạm vào nhau.
Hình dáng của con người được xây dựng cơ bản
bởi hệ thống xương. Từ hình dạng của đầu đến ngón
chân đều được tạo nên bởi xương sọ và xương ngón
chân. Xương còn có chức năng bảo vệ các thành phần
quan trọng bên trong như: hộp sọ thì bảo vệ não bộ,
cột sống bảo vệ tủy sống, lồng ngực bảo vệ tim gan...
Mặc dù xương rất nhẹ nhưng cấu trúc của chúng rất
cứng chắc để có thể nâng đỡ toàn bộ trọng lượng của
cơ thể.

Bộ xương, các loại xương và khớp xương người
Các thành phần chính của bộ xương:
Xương gồm 206 chiếc, dài ngắn khác nhau, hỢp
lại tạo thành bộ xương nâng đỡ cơ thể, che chở cho các
nội quan khỏi những chấn thương lý học. Bộ xương
người chia làm ba phần là xương đầu (gồm các xưcfng
mặt và khối xương sọ), xương thân (gồm xương ức,
xương sườn và xương sống) và xương chi (xương chi
trên - tay và xương chi dưới - chân). Tất cả gồm 300
chiếc xương ở trẻ em và 206 xương ở người trưởng
thành, dài, ngắn, dẹt khác nhau hỢp lại ở các khớp
xương. Trong bộ xương còn có nhiều phần sụn. Khối
xương sọ ở người gồm 8 xương ghép lại tạo ra hộp sọ
2 2 LÊ ANH SƠN - biên soạn

lớn chứa não. Xương mặt nhỏ, có xương hàm bớt thô
so với động vật vì nhai thức ăn chín và không phải là
vũ khí tự vệ. Sự hình thành lồi cằm liên quan đến các
cơ vận động ngôn ngữ. Cột sống gồm 33 - 34 đốt sống
khớp với nhau và cong ở 4 chỗ, thành 2 chữ s tiếp
nhau giúp cơ thể đứng thẳng. Các xương sườn gắn với
cột sống và gắn với xương ức tạo thành lồng ngực, bảo
vệ tim và phổi. Xương tay và xương chân có các phần
tương ứng với nhau nhưng phân hóa khác nhau phù
hợp với chức năng đứng thẳng và lao động.

Bộ xương người nhìn từ đằng trước
Các loại xưctng
Căn cứ vào hình dạng cấu tạo, người ta phân biệt
3 loại xương là:
* Xương dài: hình ống, giữa chứa tủy đỏ ở trẻ em
và chứa mỡ vàng ở người trưởng thành như xương ống
Bệnh loãng xương và cách điều trị 2 3

tay, xương đùi, xương cẳng chân,... Loại xương này có
nhiều nhất.
* Xương ũgắn\ kích thước ngắn, chẳng hạn như
xương đốt sống, xương cồ chân, cổ tay,...
* Xương dẹt. hình bản dẹt, mỏng như xương bả
vai, xương cánh chậu, các xương sọ. Loại xương này ít
nhất.
Các khớp xương
Nơi tiếp giáp giữa các đầu xương gọi là khớp
xương. Có ba loại khớp là: khớp động như các khớp ở
tay, chân; khớp bán động như khớp các đốt sống và
khớp bất động như khớp ở hộp sọ.
* K bớp động: là loại khớp cử động dễ dàng và
phổ biến nhất trong cơ thể người như khớp xưcmg đùi
và xương chày, khớp xương cánh chậu và xương đùi.
Mặt khớp ở mỗi xương có một lớp sụn trơn, bóng và
đàn hồi, có tác dụng làm giảm sự cọ xát giữa hai đầu
xương. Giữa khớp có một bao đệm chứa đầy chất dịch
nhầy do thành bao tiết ra gọi là bao hoạt dịch. Bên
ngoài khớp động là những dây chằng dai và đàn hồi,
đi từ đầu xương này qua đầu xương kia làm thành bao
kín để bọc hai đầu xương lại. Nhờ cấu tạo đó mà loại
khớp này cử động dễ dàng. Khớp động phức tạp nhất
trong cơ thể người là khớp gối.
* K hớp băn động: là loại khớp mà giữa hai đầu
xương khớp với nhau thường có một đĩa sụn làm hạn
chế cử động của khớp. Khớp bán động điển hình là
khớp đốt sống, ngoài ra còn có khớp háng: ở trẻ em.
2 4 LÊ ANH SƠN - biên soan

các đĩa sụn rất đàn hồi nên dễ uốn lưng mềm mại hay
xoạc chân ra dễ dàng. Trái lại ở người trưởng thành và
nhất là người già, các đĩa sụn dẹp lại làm cột sống khó
cử động hơn, xoạc chân ra khó khăn.
* Khớp bất động: trong cơ thể có một số xương
được khớp cố định với nhau, như xương lộp sọ và một
số xương mặt. Các xương này khớp với nhau nhờ các
răng cưa nhỏ hoặc do những mép xương lợp lên nhau
kiểu vảy cá nên khi cơ co không làm khớp cử động.
Cấu tạo và tính chất của 3 loại xương dài, ngắn,
dẹt
Cấu tạo và chức năng của xương dài:
Hai đầu xương là mô xương xốp có các nan xương
xếp theo kiểu vòng cung, phân tán lực tác động và tạo
ô chứa tủy đỏ xương. Bọc hai đầu xương là lớp sụn để
giảm ma sát trong đầu xương. Đoạn giữa là thân
xương. Thân xương hình ống, cấu tạo từ ngoài vào
trong có: màng xương mỏng, mô xương cứng và
khoang xương. Màng xương giúp xương phát triển về
bề ngang. Mô xương cứng chịu lực, đảm bảo tính
vững chắc cho xương. Khoang xương chứa tủy xương,
ở trẻ em là tuỷ đỏ sinh hồng cầu; ở người trưởng
thành tủy đỏ được thay bằng mô mỡ màu vàng nên
gọi là tủy vàng.
* Cấu tạo xương ngắn và xương dẹt:
Xương ngắn và xương dẹt không có cấu tạo hình
ống, bên ngoài là mô xương cứng, bên trong lớp mô
xương cứng là mô xương xốp gồm nhiều nan xương và
Bệnh loãng xương và cách điểu t rị

2ÍĨ

T
hốc trống nhỏ (như mô xương xốp ở đầu xương dài)
chứa tủy đỏ.
Xương to ra về chiều ngang là nhờ các tế bào
màng xương phân chia lạo ra những tế bào mới đẩy tế
bào cũ vào trong rồi hóa xương. Xương dài ra là nhờ
quá trình phân bào ở sụn tăng trưởng: ở tuối thiếu
niên xương phát triển nhanh. Đến 1 8 - 2 0 tuổi ở nữ
hoặc 20 - 25 tuổi đối với nam xương phát triển chậm
lại; ở người trưởng thành, sụn tăng trưởng không còn
khả năng hóa xương, vì thế người không cao thêm.
Người già xương bị phân hủy nhanh hơn sự tạo thành,
tỉ lệ cốt giao giảm, vì vậy xương người già xốp giòn và
dễ gãy và nếu gãy thì xương phục hồi rất chậm, không
chắc chắn.
Thành phần hóa học và tính chất của xưctng
Xương có hai đặc tính cơ bản: mềm dẻo và bền
chắc. Nhờ tính mềm dẻo nên xương có thể chống lại
các lực cơ học tác động vào cơ thể, nhờ tính bền chắc
mà bộ xương có thể nâng đỡ cơ thể. Độ bền chắc của
xương người trưởng thành có thể gấp 30 lần so với loại
gạch tốt. Sở dĩ xương có được hai tính chất trên là nhờ
vào thành phần hóa học. Xương được cấu tạo từ 2 chất
chính: một loại chất hữu cơ gọi là cốt giao và một số
chất vô cơ là các muối canxi. Chất khoáng làm cho
xương bền chắc, cốt giao đảm bảo tính mềm dẻo. Tỉ lệ
cốt giao thay đổi tùy theo tuổi. Trong xương người
trưởng thành, cốt giao chiếm 1/3 còn các muối canxi
chiếm khoảng 2/3. Nếu ta đem tách riêng hai chất này

2(ĩ

LÊ ANH SƠN - biên soan

ihì xương không đạt đủ hai đặc tính trên. Thí nghiệm
lấy hai xương đùi ếch; một xương ngâm trong dung
dịch acid clohiđric (HCl) 10% để hòa tan hết các muối
canxi, còn một xương đốt trên ngọn lửa đèn cồn để
đốt cháy hết cốt giao. Sau 10- 15 phút lấy đoạn xương
ngâm trong HCl 10% ra ta dễ dàng uốn cong, thậm chí
thắt nút đoạn xương này lại được như một sỢi dây vì
nó rất mềm. Đợi đến khi không còn khói bay lên ta
tắt đền cồn rồi bóp nhẹ phần xương đã đốt thì thấy nó
vỡ vụn ra. Tuy vậy khi lấy hai đoạn xương ra chúng
vẫn giữ nguyên hình dạng: ở trẻ em, cốt giao lại
chiếm tỉ lệ cao hơn so với muối canxi, vì vậy xương trẻ
em mềm dẻo hơn xương người lớn.

LOĂNG XƯƠNG

Loãng xương là một rối loạn bất thường của
xương, xảy ra ở bất kỳ xương nào, là yếu tố nguy cơ
hàng đầu gây ra gây xương.
Bệnh loãng xương và cách điều t rị

2'/

Xương bình thường được cấu tạo bằng protein
collagen và canxium. Loãng xương là do tiêu hủy cả
canxi và protein của xương, kết quả là tạo ra xương có
chất lượng kém hay giảm độ đậm đặc của xương.
Xương bị loãng có thể bị gãy dù chỉ một chấn thương
nhỏ mà trong trường hỢp bình thường lại không bị.
Gãy xương có thể xảy ra khi ngã, hoặc té cao.
Xương sống, xương chậu, xương đùi, xương cổ tay
là những vùng thường bị gãy khi té ngã. Mặt khác,
gãy xương cũng có thể xảy ra ở những xương khác như
xương sườn.
Triệu chứng của loãng xương là gì?
Loãng xương tiến triển chậm chạp hàng chục
năm. Một số trường hợp loãng xương gây ra gãy xương
có thể được phát hiện trong những năm sau đó. Trước
khi bị gãy xương, nhiều bệnh nhân không biết mình
bị loãng xư...