CẢI THIỆN NẶNG LỰC TRÍ NÃO 1
First News
Chịu trách nhiệm xuất bản:
Giám đốc - Tổng Biên tập
NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG
Biên tập: Lê Thị Hồng Lam
Bìa: Nguyễn Hùng
Trình bày: Bích Trâm
Sửa bản in: Duy Danh
Tác giả: Tony Buzan
Dịch giả: Bùi Thị Ngọc Hương
NHÀ XUẤT BẢN TỔNG HỢP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
62 Nguyễn Thị Minh Khai - Q.1 - TP.HCM
ĐT: 38225340 - 38296764 - 38247225 - Fax: 84.8.38222726
Email: tonghop@nxbhcm.com.vn
Sách online: www.nxbhcm.com.vn / Ebook: www.sachweb.vn
NHÀ SÁCH TỔNG HỢP 1
62 Nguyễn Thị Minh Khai, Q.1, TP.HCM - ĐT: 38 256 804
NHÀ SÁCH TỔNG HỢP 2
86 - 88 Nguyễn Tất Thành, Q.4, TP.HCM - ĐT: 39 433 868
Thực hiện liên kết
Công ty TNHH Văn hóa Sáng tạo Trí Việt (First News)
11H Nguyễn Thị Minh Khai, P. Bến Nghé, Q.1, TP. HCM
In 3.000 cuốn, khổ 14,5 x 20,5 cm tại Công ty TNHH MTV In
Ấn Phúc Tường (63 Lê Thiệt, P. Phú Thọ Hòa, Q. Tân Bình). Xác
nhận đăng ký xuất bản số 1457-2018/CXBIPH/10-

115/THTPHCM ngày 03/05/2018 - QĐXB số 528/QĐTHTPHCM-2018 cấp ngày 08/05/2018. In xong và nộp lưu
chiểu quý III năm 2018. ISBN: 978-604-58-7770-8.

PHẦN MỞ ĐẦU

H

Con người có thể làm chủ trí nhớ của mình!

ãy ngưng ngay ý nghĩ cho rằng mỗi năm trôi qua sẽ đẩy
bạn đến gần sự lẩn thẩn và khoảnh khắc tuổi già đầy khổ
sở! Dù khoa học đã chứng minh bộ não của chúng ta sẽ
thoái hóa cùng tuổi tác nhưng điều này không hoàn toàn là sự
thật.
Sự thật là bộ não cũng cần được quan tâm chăm sóc giống như
bất cứ bộ phận nào khác trong cơ thể để có thể duy trì hoạt động
ở mức tốt nhất. Đây là thông điệp mà cuốn sách này hướng đến.
Hãy giữ cho bộ não của bạn luôn luôn khỏe mạnh và linh lợi.
Không bao giờ là quá muộn để bạn cải thiện và sử dụng trí não
một cách hiệu quả.
Bây giờ chúng ta hãy cùng kiểm tra xem bộ não của mình “khỏe”
đến mức nào nhé! Bài trắc nghiệm này gồm hai phần: phần một
là phần đánh giá chung, phần hai sẽ giới thiệu các bài tập thực
hành.
Bộ não của bạn “khỏe” đến đâu?
PHẦN MỘT: Khả năng ghi nhớ của bạn đang ở mức nào?
Phần này sẽ giúp bạn nhận biết hiện tại bộ não của bạn nhạy
bén đến mức nào. Hãy ghi lại số điểm mà bạn đạt được, vì sau đó
bạn sẽ làm lại bài trắc nghiệm này một lần nữa để theo dõi mức
độ cải thiện của năng lực trí não.

Theo thang đo từ 1 (dễ) đến 5 (thực sự khó khăn), bạn hãy đánh
giá xem mình có thể nhớ những điều sau ở mức nào?
Nhớ tên
□ Một người mà bạn vừa gặp
□ Bạn bè
□ Người thân trong gia đình
□ Những địa điểm bạn từng đến
□ Nhan đề của những cuốn sách và bộ phim bạn từng xem
Nhớ số
□ Mã PIN (của thẻ ATM)
□ Số tài khoản ngân hàng
□ Số điện thoại của những người quen thân
□ Những số điện thoại mới
□ Làm những phép tính đơn giản
Nhớ ngày tháng
□ Ngày sinh nhật và các dịp lễ kỷ niệm
□ Các cuộc hẹn
□ Lịch làm việc nhà
Nhớ vị trí

□ Nơi bạn để/cất đồ đạc, vật dụng (chìa khóa, điều khiển ti-vi,
v.v.)
□ Nơi bạn đậu xe
□ Phương hướng
Nhớ chuyện này chuyện kia
□ Những tin tức đã xem trên ti-vi tối qua, đọc trên báo, v.v.
□ Điều bạn vừa mới nói
□ Điều người khác vừa mới nói
□ Từ chính xác dùng để diễn tả chuyện gì đó
Cộng điểm lại và hãy xem trí não của bạn đang hoạt động tốt đến
mức nào:
20 – 30 điểm:
Xin chúc mừng! Bạn không gặp bất cứ vấn đề gì trong việc ghi
nhớ. Hãy thoải mái thử sức với chương trình rèn luyện và thách
thức trí não trong cuốn sách này để luôn duy trì “phong độ đỉnh
cao” cho bộ não.
31 – 40 điểm:
Hiện bạn đang có một chút trở ngại trong việc ghi nhớ. Hãy
thực hiện theo chương trình được giới thiệu ở đây để tinh chỉnh
não bộ và triệt tiêu tất cả những trở ngại hiện đang gây khó
khăn cho bạn.
41 – 60 điểm:

Bạn gặp phải một vài trở ngại trong việc ghi nhớ. Hãy kiên trì
thực hiện chương trình cải thiện trí nhớ này.
61 – 80 điểm:
Bạn thật sự gặp khó khăn trong việc ghi nhớ và cần bám sát
chương trình trong cuốn sách này để khôi phục lại năng lực trí
não. Bạn sẽ cảm nhận được sự tiến bộ trong vòng 7 ngày.
81 – 100 điểm:
Vấn đề nghiêm trọng rồi đây! Song, bạn vẫn có thể bắt đầu cải
thiện năng lực trí não bằng cách vận dụng các phương pháp ghi
nhớ được hướng dẫn trong bộ sách này. Hãy kiên trì, rồi bạn sẽ
nhanh chóng cải thiện được điểm số!
PHẦN HAI: 7 Phút Khởi động Trí não
Phần đánh giá cá nhân sau được soạn thảo để thử thách hoạt
động trí óc của bạn trên sáu lĩnh vực:
1. Trí nhớ ngắn hạn
2. Trí nhớ dài hạn
3. Ngôn ngữ
4. Suy luận
5. Phân tích
6. Sáng tạo
Các bài tập khởi động sau có tác dụng kích thích đưa máu lên
não, đồng thời khuyến khích bộ não thiết lập những liên kết

mới. Cả hai điều này đều cần thiết, giúp cho bộ não hoạt động
hiệu quả.
Tất cả những gì bạn cần là: 7 phút, giấy và bút. Hãy cẩn thận
làm theo hướng dẫn - chỉ dành ra một khoảng thời gian nhất
định cho mỗi câu hỏi - sau đó xem đáp án (ở Phụ lục 1) để biết
bạn đã làm tốt đến mức nào.
TINH CHỈNH TRÍ NHỚ
Thời gian: 60 giây
Trọng tâm: Trí nhớ ngắn hạn
Ghi nhớ chuỗi số
Trong vòng 60 giây, bạn phải nhớ được các dãy số sau – càng
nhiều càng tốt!
Che các dãy số lại, chỉ để lộ ra dãy số trên cùng của cột bên trái.
Nhớ dãy số này, che nó lại rồi viết ra giấy. Sau đó để lộ ra dãy số
thứ hai. Nhớ dãy số này, che nó lại rồi viết ra giấy. Tiếp tục làm
như thế với các dãy số còn lại trong danh sách, cố gắng nhớ càng
nhiều càng tốt.
Sau 60 giây, so sánh danh sách ghi chép của bạn với đáp án. Bạn
viết đúng bao nhiêu dãy số? Tự cho mình 1 điểm với mỗi dãy số
chính xác.

ĐIỂM SỐ: /18

“TĂNG LỰC” CHO TRÍ NHỚ
Thời gian: 60 giây
Trọng tâm: Trí nhớ dài hạn
Ngân hàng dữ liệu
Sau đây là danh sách 7 tội trọng trong Kinh Thánh. Dành 20
giây để ghi nhớ. Gấp sách lại, sau đó viết ra giấy tất cả các tội mà
bạn có thể nhớ được. Tự cho mình 1 điểm trước mỗi tội mà bạn
nhớ được, và 1 điểm thưởng nếu bạn nhớ được cả 7 tội trọng
này.
Kiêu căng
Dâm dục
Giận dữ

Háu ăn
Ganh tị
Lười biếng
Tham lam
ĐIỂM SỐ: /8
Sau đây là tên gọi của 9 hành tinh trong hệ Mặt trời(*). Lần này,
bạn hãy dành ra 40 giây để nhớ tên cả 9 hành tinh. Gấp sách lại
và viết ra giấy tên 9 hành tinh theo đúng thứ tự. Tự cho mình
0,5 điểm với mỗi hành tinh nhớ được và 5,5 điểm nếu bạn nhớ
tên tất cả các hành tinh này theo đúng thứ tự.
(*)

Từ năm 2006, sao Diêm Vương đã bị loại ra khỏi nhóm các
hành tinh thuộc hệ Mặt Trời.
Sao Thủy
Sao Kim
Trái Đất
Sao Hỏa
Sao Mộc
Sao Thổ
Sao Thiên Vương
Sao Hải Vương
Sao Diêm Vương

ĐIỂM SỐ: /10

KHẢ NĂNG NGÔN NGỮ
Thời gian: 60 giây
Trọng tâm: Ngôn ngữ
Đảo chữ(**)
(**) Xem Phụ lục 2.

Với phép đảo chữ, bạn sẽ chuyển đổi vị trí một (hay nhiều) chữ
cái trong từ hiện tại để tạo thành một từ khác có ý nghĩa. Bạn có
60 giây để “thưởng thức” trò chơi thú vị này.
Hãy tự cho mình 2 điểm với mỗi từ mới và thưởng thêm 2 điểm
nếu tìm được một từ khác nữa “ẩn” trong nhóm từ này.
RICTUS
TROPICA
PAGER
LUMP
ĐIỂM SỐ: /10

NÂNG CAO TƯ DUY LÔ-GIC
Thời gian: 60 giây

Trọng tâm: Kỹ năng suy luận
Suy luận tìm số tuổi
Giờ bạn hãy dùng khả năng suy luận của mình để tìm ra số tuổi
của 3 người sau đây. Chỉ có 60 giây để thực hiện bài tập này. Tự
cho mình 2 điểm nếu trả lời đúng số tuổi của mỗi người và được
thêm 2 điểm thưởng trong trường hợp bạn tìm đúng số tuổi của
cả 3 người.
48 là tổng số tuổi của cả George, Tony và John
6 năm nữa, tuổi của John sẽ gấp đôi tuổi của Tony
Tổng số tuổi của George và Tony bằng với tuổi của John.
ĐIỂM SỐ: /8

KHẢ NĂNG PHÂN TÍCH
Thời gian: 60 giây
Trọng tâm: Kỹ năng suy luận
Giải mã mật thư(***)
(***) Xem Phụ lục 2.

Bạn có thể nhận ra thông điệp ẩn sau tin nhắn “công việc” này
không? Đây là lời nhắn của một anh chồng lăng nhăng gởi cho
cô trợ lý riêng.
Tự thưởng cho mình 6 điểm nếu giải mã đúng tin nhắn này(****).

(****) Xem Đáp án ở Phụ lục 1.

Tell Oliver Now If General Happy Triple Yesterday's Orders
Under Rating Scheme, Don't Accept Realtor's Loan If Not
Guaranteed.
ĐIỂM SỐ: /6

TƯ DUY SÁNG TẠO
Thời gian: 120 giây
Trọng tâm: Kỹ năng suy luận
Tạo liên kết
Trong 120 giây, bạn hãy nghĩ ra các công dụng khác nhau của
một con dao nhíp bỏ túi bằng cách liên kết nó với các từ trong
danh sách sau đây. Hãy phát huy trí tưởng tượng và khả năng
pha trò của bạn!

(*****)

Theo truyền thống, Thánh George là một người lính La Mã,
được tôn kính như một vị tử vì đạo Kitô giáo. Ông được bất tử
hóa trong câu chuyện Thánh George và con rồng và là một trong
14 vị Thánh trợ giúp chống lại các loại bệnh tật.
Tự cho điểm dựa trên số công dụng mà bạn có thể nghĩ ra:
0 – 10 công dụng: 2 điểm
11 – 20 công dụng: 4 điểm
21 – 30 công dụng: 6 điểm
31 – 40 công dụng: 8 điểm

> 40 công dụng: 10 điểm
ĐIỂM SỐ: /10
Cộng điểm các phần và kiểm tra xem bạn đã làm tốt đến mức nào:
60 – 70 điểm:
Tuyệt vời! Trí não của bạn vận hành quá ổn! Hãy duy trì năng
lực tuyệt vời này bằng chương trình luyện tập ở đây.
45 – 59 điểm:
Nhìn chung là khá tốt. Bạn nên tiếp tục cải thiện năng lực của
bộ não bằng các bài tập trong cuốn sách này. Lưu ý những lĩnh
vực bạn đạt được ít điểm số hơn và tập trung thực hiện các bài
tập của chương trình.
30 – 44 điểm:
Mức điểm số trung bình cho thấy bạn còn nhiều “đất” để phát
triển khả năng trí não. Bạn cần thực hành theo phương pháp
được giới thiệu ở đây vì chúng sẽ cải thiện hoạt động trí não của
bạn một cách đáng kể.
15 – 29 điểm:
Tiếp tục đọc và áp dụng chương trình rèn luyện này càng sớm
càng tốt. Các bài luyện tập sau đây sẽ giúp trí não tinh tường
hơn, đánh thức những năng lực chưa được khai phá bên trong
bộ não. Kiên trì thực hiện chương trình, bạn sẽ ngạc nhiên trước
sự thay đổi nhanh chóng và tích cực của não bộ.
0 – 14 điểm:

Đừng vội chán nản khi nhận điểm số thấp vì các phương pháp,
chương trình trong cuốn sách này được soạn thảo nhằm giúp trí
óc của bạn “xoay chuyển tình thế” và hoạt động tốt hơn. Bí
quyết chính là hãy thường xuyên thử thách, kích hoạt não bộ.
Nếu kiên trì, chắc chắn bạn sẽ thành công!
Tuổi tác không thành vấn đề!
Có ý kiến cho rằng khi tham gia những bài kiểm tra như thế này,
người càng trẻ tuổi thì càng đạt được điểm cao. Song, trên thực
tế, điểm số phần lớn phụ thuộc vào “sức khỏe” của não bộ.
Cho đến bây giờ, các nhà khoa học vẫn khẳng định bộ não sẽ lão
hóa dần theo tuổi tác. Nhưng sự thật là chẳng có bằng chứng
xác thực nào chứng minh cho luận điểm này.
Từ nhiều thập kỷ qua, các bài kiểm tra IQ dường như luôn chỉ ra
rằng những người trẻ tuổi thường đạt điểm số cao hơn những
người lớn tuổi, điều này càng củng cố thêm cho niềm tin phổ
biến: trí thông minh sẽ giảm dần theo năm tháng. Mà thực ra
không phải như vậy, dựa trên hai nguyên do:
- Thứ nhất, IQ cao hay thấp đơn giản là do luyện tập. Những
người trẻ tuổi thực hiện các dạng bài tập rèn luyện trí não
thường xuyên hơn so với những người lớn tuổi. Nhưng khi được
luyện các bài tập đòi hỏi phải động não thì những người lớn tuổi
cũng đạt được nhiều kết quả đáng kinh ngạc.
- Thứ hai, các bài kiểm tra IQ thường được thực hiện trong sự
ràng buộc về thời gian. Nếu loại bỏ áp lực về thời gian thì người
lớn tuổi cũng có thể làm tốt như người trẻ tuổi – có thể lý giải
rằng người càng lớn tuổi càng chậm hơn vì sự từng trải, kinh
nghiệm sống của họ khiến họ phải suy nghĩ cặn kẽ, thấu đáo

hơn trước khi đưa ra kết quả cuối cùng. Tuổi tác mở rộng phạm
vi hiểu biết của bạn!
Hiện nay, nhờ vận dụng những kỹ thuật như chụp ảnh cộng
hưởng từ chức năng (fMRI), các nhà khoa học đã phát hiện thấy
bộ não là một cấu trúc sinh học linh hoạt có khả năng thay đổi
và phát triển đáng kinh ngạc trong suốt cuộc đời chúng ta.
Nghĩa là nó có khả năng lập trình và tái lập trình gần như vô
hạn. Bằng chứng này đang thuyết phục các nhà khoa học rằng
bộ não cũng cần được “tập thể dục” giống như cơ thể để luôn
luôn khỏe mạnh.
TRÍ NÃO DIỆU KỲ!
Những vị nữ tu ở Mankato
Những nữ tu ở trường Dòng Notre Dame tại một vùng xa xôi hẻo
lánh thuộc thành phố Mankato, bang Minnesota đã thu hút sự chú
ý của các nhà khoa học chuyên nghiên cứu về sự lão hóa của bộ não.
Nhiều nữ tu trên 90 tuổi và một số ít trên 100 tuổi.
Sơ Marcella Zachman, nhân vật đặc biệt của tạp chí LIFE vẫn còn
dạy học mãi cho đến năm 97 tuổi. Sơ Mary Esther Boor đã làm việc
ở quầy lễ tân cho đến khi sơ quyết định nghỉ hưu ở tuổi... 99! Ngoài
ra, các sơ hầu như rất ít mắc phải chứng mất trí nhớ và các bệnh về
não khác so với những người cùng độ tuổi, hoặc nếu có thì cũng chỉ
ở mức độ nhẹ.
Giáo sư David Snowdon của trường Đại học Kentucky tin rằng lý do
của “phép màu” này là các vị nữ tu đã “khắc cốt ghi tâm” lời răn
của Chúa, rằng “trí óc thảnh thơi là quân bài của quỷ dữ”, do đó họ
làm bất cứ việc gì để giữ cho trí não luôn bận rộn. Họ thường dành
phần lớn thời gian để tham gia các trò đố vui, giải ô chữ, tranh luận

sôi nổi về một số vấn đề, viết báo, tham dự hội thảo, và nhiều hoạt
động khác.
Snowdon đã nghiên cứu 100 bộ não được các vị nữ tu ở Mankato
hiến tặng ngay sau khi họ qua đời. Ông tin rằng chính việc kích
thích trí óc khiến cho các liên kết trong não tiếp tục phân chia và
tạo ra các liên kết mới thay vì teo dần đi một cách tự nhiên.
Càng tư duy nhiều, trí não càng phát triển!
Một trong những khám phá quan trọng và đáng tin cậy nhất đó
chính là hiệu suất hoạt động của trí não nằm trong tầm kiểm soát
của mỗi cá nhân, hay nói đúng hơn là nằm ở tần suất tư duy, động
não của ta! Mức độ sử dụng trí não và duy trì niềm say mê học
tập có ảnh hưởng cực kỳ quan trọng đến năng lực trí não.
Bộ sách Cải thiện Năng lực Trí não kết hợp cả lý thuyết và thực
hành vào cùng một chương trình luyện tập nhằm giúp bạn phát
huy tối đa năng lực não bộ cho dù bạn đang ở lứa tuổi nào. Bạn
sẽ được cung cấp kiến thức liên quan đến nhiều khía cạnh khác
nhau trong việc luyện tập trí não – từ sự nhạy bén của não bộ và
trí nhớ, cho đến các bài luyện tập thể chất và chế độ ăn uống.
Càng hiểu về bộ não, bạn càng tận dụng được những khả năng
đáng kinh ngạc của nó. Mỗi hoạt động tìm hiểu cách vận hành
của bộ não là một “liều thuốc kích thích” hết sức giá trị, tương
tự như món ăn bổ dưỡng đối với cơ thể vậy. Khi đọc cuốn sách
này, bạn sẽ tìm thấy một loạt các phương pháp, các bí quyết
giúp bạn thực hiện tốt chương trình rèn luyện trí não và thúc
đẩy bạn hành động.
Chương trình được chia làm nhiều phần nhỏ (kế hoạch hành
động) với cường độ và khoảng thời gian thực hiện khác nhau.

- Chương trình bắt đầu với 7 Ngày Rèn luyện Năng lực Não bộ, chỉ
cần “đầu tư” một tiếng đồng hồ mỗi ngày. Đến cuối ngày thứ 7,
bạn sẽ nhận thấy rõ trí óc của mình trở nên nhanh nhạy và sắc
sảo hơn hẳn.
- Tiếp theo là 7 Tuần Duy trì Năng lực Não bộ, đòi hỏi bạn phải
dành ra mỗi tuần một ngày, kiên trì thực hiện trong vòng 7
tuần. Cuối phần luyện tập này, bạn sẽ cảm nhận được trí óc
mình trở nên “thông suốt” như cách đây 10 năm.
- Phần cuối của chương trình là duy trì và củng cố năng lực não
bộ dựa trên những tiến bộ mà bạn đã đạt được. Một số bài tập
Cải thiện Năng lực Não bộ trong vòng 7 phút sẽ giữ cho bạn đi
đúng hướng, đồng thời đưa ra nhiều gợi ý để đảm bảo bộ não
của bạn sẽ tiếp tục hoạt động ở mức độ cao nhất.
Khi hoàn thành chương trình này, bạn sẽ nhận thấy trí óc của
mình phát triển được những khả năng vượt bậc mà trước giờ
bạn chưa bao giờ đạt được. Khi trí óc vận hành tốt hơn, bạn sẽ
nhận ra chất lượng cuộc sống được cải thiện – bạn trở nên vui vẻ
hơn, tự tin hơn, dám thử sức mình và thêm tin yêu vào cuộc
sống.
Vậy thì bạn còn chờ gì nữa? Hãy “sang trang” và bắt đầu “hành
trình” mới đi nào!

Chương 1
NHẬN NHIỀU “QUÀ” HƠN TỪ
BỘ NÃO
Điều gì bạn có thể làm, hoặc mơ tưởng đến, hãy bắt tay vào thực
hiện ngay.
Sự táo bạo thường chứa đựng trong nó sức mạnh, năng lực siêu
phàm và hình ảnh của một thiên tài. Vậy, hãy bắt đầu ngay.

B

Johann von Goethe

ộ não của bạn là công cụ quyền năng nhất mà bạn có
toàn quyền sử dụng. Nó nhanh và phức tạp hơn cả
những chiếc máy tính siêu đẳng, nó là một trong những
điều kỳ thú nhất Vũ Trụ. Hiểu được cách vận hành của bộ não sẽ
giúp bạn sử dụng nó hiệu quả hơn, nhận được nhiều lợi ích hơn.
Nếu có thể nhìn xuyên thấu vào trong đầu, bạn sẽ thấy một
“phong cảnh” ngoạn mục đến kinh ngạc – những “khe núi” và
“thung lũng” nhấp nhô. “Thế giới” tươi hồng tinh tế đó chứa
đến 72 – 82% nước – cho phép bạn suy nghĩ, yêu thương, ăn,
ngủ, thức dậy, đi làm, chạy nhảy, chơi thể thao, xem ti-vi… tóm
lại là tất cả mọi thứ tạo nên con người bạn.
TẾ BÀO NÃO

Các neuron, hay các tế bào thần kinh cấu thành nên bộ não, có
kích thước rất nhỏ. Dưới kính hiển vi, chúng trông giống như
những cái cây tí hon có rễ ở cả gốc và ngọn. Từ thân neuron tỏa
ra hàng trăm sợi nhánh (dendrite) nhỏ xíu. Đây là các dây râu
của tế bào, chịu trách nhiệm thu nhận tín hiệu từ các tế bào lân
cận. Cuống dài được gọi là sợi trục (axon), có chức năng truyền
tín hiệu đến các tế bào khác.

BỘ NÃO – MỘT CẤU TRÚC LINH HOẠT

Cách đây không lâu, các nhà khoa học tin rằng mỗi người khi
sinh ra đã có một số lượng nhất định tế bào thần kinh và các kết
nối của chúng. Nghĩa là trong suốt những năm tháng cuộc đời,
khi chúng ta học tập để tiếp thu cái mới và tích cóp những trải
nghiệm cũng là lúc chúng ta đang sử dụng ngày càng nhiều
những mối liên kết này. Họ cho rằng mỗi ngày có đến hàng triệu
tế bào não chết đi, vì thế tuổi càng cao thì “vốn dự trữ” càng
mau cạn kiệt và bộ não không thể hoạt động tốt như trước.
Giờ đây, công nghệ chụp ảnh đặc biệt – như kỹ thuật fMRI và
hàng loạt các nghiên cứu – đã góp phần làm thay đổi những suy
nghĩ “thâm căn cố đế” về bộ não. Trên thực tế, các liên kết trong
não luôn thay đổi theo thời gian. Một số kết nối trở nên mạnh
hơn, trong khi các kết nối khác thì mờ nhạt dần. Mỗi giây trôi
qua, một số liên kết mới được hình thành trong khi những liên
kết khác mất đi hoặc chuyển hướng kết nối.
Mạng lưới các dây thần kinh trong bộ não thay đổi kết cấu liên
tục. Thậm chí khi bạn đang chìm sâu vào giấc ngủ không mộng
mị thì “trạm” truyền - phát và xử lý thông tin này vẫn tiếp tục
hoạt động. Mỗi khi bạn trào dâng cảm xúc hoặc có một hoạt
động tinh thần phức tạp nào đó, cả bộ não dường như sáng
bừng lên do hằng hà sa số các tế bào thần kinh hoạt động cùng
một lúc. Điều đặc biệt là không một tế bào thần kinh nào bừng
sáng theo một khuôn mẫu nhất định – mỗi lần mỗi khác – cũng
như không trải nghiệm cảm xúc nào giống với trải nghiệm cảm
xúc nào. Đây là lý do bộ não của bạn thay đổi liên tục.
MẠNG LƯỚI KẾT NỐI BÊN TRONG NÃO BỘ
Ngay khi một cảm giác mới được truyền lên bộ não, nó sẽ truyền
đi một loạt tác động thông qua mạng lưới các tế bào thần kinh.
Mỗi tế bào thần kinh vừa truyền thông điệp của chính nó cho

các tế bào thần kinh khác, vừa gởi tín hiệu ngược lại cho các tế
bào thần kinh đã truyền tin cho nó.
Sau khi tín hiệu đầu tiên tắt hẳn, các tế bào thần kinh sẽ kết nối
với nhau. Chúng đã được kích hoạt và sẵn sàng bừng sáng lần
nữa. Vào lần sau, khi bộ não lại bắt được cảm giác quen thuộc ấy,
các tế bào thần kinh sẽ truyền tin qua lại cho nhau với tốc độ
nhanh hơn, giống như một con đường mòn dần được hình
thành trong não. Nếu cảm giác đó không được lặp lại thì các liên
kết trở nên yếu đi, như một con đường bị bỏ quên không sử
dụng đến. Do đó, khi một cảm giác hay hành động được lặp đi
lặp lại nhiều lần, mối liên kết giữa nhóm tế bào thần kinh ấy
càng thêm thắt chặt và mạnh mẽ.
TÁI CẤU TRÚC BỘ NÃO
Từng có niềm tin cho rằng mỗi vùng não sẽ chịu trách nhiệm
cho một hoặc một vài nhiệm vụ cụ thể. Các nhà khoa học đã
từng vẽ những hình ảnh tuyệt vời về cơ thể và bộ não người để
chỉ ra từng khu vực trên vỏ não thụ cảm (sensory cortex) – khu
vực bao quanh vùng trên cùng của bộ não – có các đầu dây thần
kinh kết nối từ các bộ phận khác nhau trên cơ thể. Theo quan
điểm này, hiển nhiên các đầu dây thần kinh đó buộc phải gắn cố
định vào não.
Tuy nhiên, nghiên cứu của nhà khoa học Edward Taub đã bác
bỏ quan điểm này và cho thấy một sự thật thú vị. Vào năm
1991, ông cắt đứt các dây thần kinh trên tay một số con khỉ
được sử dụng để làm thí nghiệm. Ông đã vấp phải sự chống đối
kịch liệt của một số nhà hoạt động bảo vệ động vật. Vài năm
sau, khi các nhà khoa học kiểm tra những con khỉ này, họ nhận
thấy thay vì nhận tín hiệu từ các ngón tay (mà nay đã trở nên vô
dụng), các khu vực liên quan đến việc điều phối cử động ngón
tay trong bộ não của những con khỉ đã nhận và trao đổi tín hiệu

từ khuôn mặt. Điều này chứng tỏ bộ não hoàn toàn có thể “đấu
nối” một mạng lưới mới.
SƠ ĐỒ CẤU TRÚC BỘ NÃO

Cấu trúc của bộ não vô cùng phức tạp. Mỗi khu vực khác nhau
đảm nhiệm các chức năng khác nhau.
Bộ não được phân ra làm hai nửa, gồm bán cầu não trái và bán
cầu não phải. Hai bán cầu não được ngăn cách bởi một đường

rãnh sâu. Một đám dây thần kinh lớn, có tên là corpus callosum,
giữ vai trò cầu nối giúp cho hai bán cầu não liên lạc với nhau.
Mỗi nửa bán cầu não gồm ba khu vực chính:
Tại vị trí trung tâm, sâu bên trong là gốc của bộ não – còn gọi là
cuống não (brain stem) – được nối với các dây thần kinh cột
sống. Cuống não chịu trách nhiệm chi phối và điều tiết các chức
năng tiềm thức cơ bản của cơ thể như hít thở và nhịp tim.
Ngay phía sau não giữa (mid-brain), phần trên cùng của cuống
não, là một khối có kích thước bằng quả mơ. Đây là tiểu não
(cerebellum), có chức năng kiểm soát sự cân bằng và phối hợp.
Khu vực thứ ba, khu vực lớn nhất của bộ não, là đại não
(cerebrum), bao quanh não giữa như một quả mận bao quanh
hột. Đây là nơi quá trình tư duy có ý thức diễn ra và là nơi kích
hoạt các nhiệm vụ phức tạp như nói, đọc hay kiểm soát vận
động một cách có ý thức.
Đại não được chia thành bốn thùy (lobe), có lớp bên ngoài nhăn
nheo, xếp nếp với các rãnh sâu được gọi là sulci và các khối lồi
được gọi là gyri. Lớp bên ngoài này chính là vỏ não (cerebral
cortex) và là trung tâm điều khiển của não bộ. Đây là nơi thu
nhận, theo dõi các thông điệp, và cũng là nơi phát ra mệnh lệnh,
truyền đến các bộ phận khác trong cơ thể.
BỘ NÃO TRẺ MÃI KHÔNG GIÀ?
Sự linh hoạt của bộ não có ý nghĩa rất quan trọng trong việc hạn
chế tác động của tiến trình lão hóa. Giờ thì bạn đã biết bộ não có
khả năng hoạt động linh hoạt suốt cả cuộc đời. Do đó, việc vận
dụng tính năng đặc biệt này để giữ cho trí óc luôn minh mẫn và
huy động những khu vực khác cùng khắc phục những khiếm

khuyết nào đó ở não bộ là điều hoàn toàn nằm trong tầm kiểm
soát của ta. Nói cách khác, chúng ta có thể tạo ra những thay đổi
tích cực để chống lại sự “già nua” của bộ não – bất kể chúng ta
đang ở độ tuổi nào.
Taub và các cộng sự đã tìm ra bằng chứng mạnh mẽ cho thấy bộ
não có thể được chữa lành bởi chính sự linh hoạt của nó. Thật
đáng kinh ngạc, một số người mất khả năng vận động cánh tay
– do đột quỵ – đã được tập luyện để có thể sử dụng lại cánh tay
tưởng chừng như vô dụng kia. Họ vận dụng phương pháp
Constraint-Induced (CI) Movement Therapy (tạm dịch: Liệu pháp
Vận động Cưỡng ép) – trong đó cánh tay lành lặn bị cột lại và
buộc phải sử dụng cánh tay bị liệt. Dù phần não điều khiển cánh
tay liệt đã bị “hỏng” nhưng liệu pháp điều trị này đã buộc bộ não
phải “khai phá” các khu vực mới để cử động phần chi bị liệt.
Liệu pháp này cũng được áp dụng để điều trị chứng nói khó và
chứng khó đọc. Mặc dù đây mới chỉ là những nghiên cứu bước
đầu nhưng Mezernich tin rằng sự linh hoạt của bộ não cho phép
chúng ta bảo vệ bản thân trước tình trạng lão hóa.
“ĐỆM” TINH THẦN
Những nghiên cứu từ các góc độ khác cũng đã ủng hộ cho luận
điểm của Mezernich về việc chúng ta có thể bảo vệ bộ não tránh
được tình trạng suy giảm chức năng hoạt động theo thời gian.
Trong suốt một thời gian dài, các nhà khoa học quan sát thấy
những người làm việc trí óc nhiều hơn và có nền tảng giáo dục
tốt hơn dường như được bảo vệ, có khả năng chống lại sự suy
giảm sức khỏe tinh thần khi về già tốt hơn những người khác –
thậm chí còn có thể kháng bệnh Alzheimer (bệnh gây sa sút trí
tuệ, hay mất trí nhớ). Thực tế cho thấy họ được bảo vệ tốt hơn, ít
mắc phải những chấn thương ở đầu, ít say xỉn, ít bị bệnh

Parkinson (bệnh liệt rung) và còn có khả năng ngăn ngừa lão
hóa. Những nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng “đệm” tinh thần
này, hay “nguồn lưu trữ tri thức/nhận thức”, có ý nghĩa rất quan
trọng.
Theo kết quả nghiên cứu, việc lưu trữ tri thức/nhận thức không
thực sự giúp cho bộ não chống lại tình trạng lão hóa về mặt thể
lý, nhưng nó đóng vai trò như là “tấm đệm” giúp con người
chống lại tác động của bất kỳ tổn hại nào. Ví dụ, một số dạng
suy giảm chức năng thần kinh ở người cao tuổi có liên quan đến
những tổn thương chất trắng – một phần của bộ não được hình
thành bởi các tua kết nối tế bào thần kinh.
Nghiên cứu của Laurence Whalley ở Đại học Aberdeen vào năm
2001 cho thấy khi mất đi cùng một lượng chất trắng, chức năng
thần kinh của những người được giáo dục tốt hơn dường như ít
bị ảnh hưởng hơn hẳn. Hai năm sau, các nhà nghiên cứu ở
California đã chứng minh rằng so với người bình thường, những
người có trình độ học vấn cao hiếm khi bị giảm chỉ số thông
minh (IQ) sau khi bị chấn thương đầu.
Ngày càng có nhiều nhà khoa học đồng tình rằng những người
được giáo dục tốt hơn, thông minh hơn có khả năng khai thác
năng lực trí não tối ưu hơn. Đó là do bộ não của những người
này có khả năng tìm kiếm những mạng lưới mới để thay thế cho
những mạng lưới cũ mất đi khi bộ não bị tổn thương.
CÁC TẾ BÀO NÃO MỚI
Nghiên cứu về tế bào não cho thấy các tế bào thần kinh có thể
tái tạo sau khi bị chấn thương. Ngoài ra, trong suốt cuộc đời, các
tế bào thần kinh mới được tạo ra tại một số phần của não bộ,
như vùng hồi hải mã (hippocampus) chẳng hạn. Quá trình tạo
ra các tế bào thần kinh mới từng được cho là khá hạn chế. Tuy

nhiên, dù sao thì quá trình này vẫn diễn ra – và sự thật này đã
làm… chấn động giới khoa học chuyên nghiên cứu về thần kinh.
Liệu điều gì sẽ xảy ra nếu quá trình này được kích thích vừa đủ
mức để các tế bào não tổn thương được chữa lành?
Một số nhà nghiên cứu đang tìm cách kích thích quá trình tạo
các tế bào thần kinh mới thông qua việc sử dụng các loại thuốc
mới. Số khác đang xem xét khả năng thúc đẩy tiến trình này
bằng cách dùng tế bào gốc – là những tế bào có khả năng tự tăng
sinh, biệt hóa thành nhiều loại tế bào, các mô, các cơ quan khác
nhau của cơ thể. Các nhà nghiên cứu tế bào gốc kiên định với giả
thuyết về khả năng chữa lành các bệnh liên quan đến não như
Alzheimer, Parkinson và Huntington (một loại bệnh thần kinh
di truyền).
KHẢ NĂNG HỌC HỎI
Một trong những khả năng đáng kinh ngạc nhất của não người
là khả năng học hỏi, tiếp thu vượt trội trong suốt cuộc đời.
Ngoài những kỹ năng cơ bản tồn tại từ đầu (như biết cách làm
thế nào để thở, làm thế nào để kiểm soát nhịp tim và nhiệt độ cơ
thể), bộ não cũng học được khá nhiều thứ khác bằng cách tạo
các mạng lưới kết nối nhằm phản ứng trước những tác động đến
từ thế giới bên ngoài.
Khi bạn cung cấp cho bộ não một thông tin đầu vào, mạng lưới
thần kinh tiếp nhận thông tin đó sẽ thay đổi và thắt chặt mối
liên kết. Nếu không nhận được thông tin đầu vào tương thích
thì mạng lưới thần kinh chuyên trách ấy sẽ không thay đổi,
thậm chí có thể suy yếu dần.
Khi còn trẻ, bộ não của chúng ta phải tiếp nhận và học hỏi rất
nhiều điều. Bộ não của một đứa trẻ sẽ liên tục hoạt động để tiếp

thu cái mới và đòi hỏi năng lượng glucose gấp đôi người lớn để
duy trì quá trình này.
Nghiên cứu trên động vật cho thấy các tế bào thần kinh được
kích thích – thông qua hình thức học tập – sẽ liên kết rộng hơn
và mạnh mẽ hơn so với các tế bào thần kinh khác. Các mạch
máu sẽ phát triển mạnh hơn trong khu vực não được kích thích,
làm tăng lưu lượng máu, mang lại năng lượng glucose và nguồn
nhiên liệu oxy cho các tế bào. Các tế bào thần kinh đệm(*), “nội
trợ” đắc lực của não bộ, sẽ phát triển nhanh trong khu vực được
kích thích. Việc học hỏi, tiếp thu thậm chí có thể kích thích sự
tăng trưởng các tế bào thần kinh mới trong khu vực thích hợp.
(*)

Tế bào thần kinh đệm từ lâu được xem là đóng vai trò không
mấy quan trọng. Chúng cung cấp chất dinh dưỡng cho các
neuron và thay thế tổ chức não bị tổn thương. Tuy vậy, bằng
chứng gần đây cho thấy tế bào thần kinh đệm có vai trò phức
tạp hơn. Chúng hợp nhất với neuron, xử lý các tín hiệu liên
quan đến việc học tập và trí nhớ. Vì thế, mất tế bào thần kinh
đệm có thể góp phần làm suy giảm trí nhớ và khả năng học tập.
TRÍ NÃO DIỆU KỲ!
Các tế bào thần kinh được kích hoạt cùng lúc sẽ liên kết với
nhau
Bộ não người bắt đầu phát triển ngay từ thời điểm tinh trùng thâm
nhập vào trứng, và nó phát triển với một tốc độ không tưởng. Vào
mỗi giây trong khoảng thời gian đầu thai kỳ, bộ não của thai nhi
phát triển tận 4.000 tế bào não mới. Cứ mỗi giờ, “dân số” tế bào
não tăng thêm 15 triệu! Khi đã phát triển đến một mức độ nào đó,
chúng “di cư” đến những vùng đã được ấn định sẵn trong não bộ.

Một khi đã đến được điểm cần phải đến, các tế bào thần kinh sẽ
căng trải các đầu mối kết nối đến các tế bào thần kinh lân cận. Một
số tế bào thần kinh tạo ra vô số các kết nối và phát triển mạnh,
trong khi một số khác thì bị cô lập và teo lại. Những tế bào “sống
sót” là những tế bào được kích thích và tạo liên kết với các tế bào
khác.
Quá trình này đã đặt nền móng quan trọng cho vòng đời của não tế bào thần kinh nào được sử dụng sẽ phát triển mạnh, còn tế bào
thần kinh nào không được dùng đến sẽ không phát triển.
Trong suốt thời thơ ấu, các tế bào thần kinh tham gia vào một cuộc
đua không ngơi nghỉ. Có những khu vực não được phân bổ chịu
trách nhiệm đối với các kỹ năng cụ thể, như ngôn ngữ hay âm nhạc.
Sự phát triển của những khu vực này phụ thuộc vào mức độ được
kích thích và mạng lưới những tế bào thần kinh còn “sống sót”. Mặc
dù chúng ta được thừa hưởng những khả năng nhất định, nhưng
đây chỉ là một phần nhỏ. Việc nuôi dưỡng và rèn luyện tế bào não
sẽ giúp xác định khả năng phát triển các tiềm lực sẵn có.
SỬ DỤNG BỘ NÃO
Mặc dù các nhà thần kinh học có thể vẽ sơ đồ các khu vực não
kiểm soát các chức năng khác nhau – khả năng ngôn ngữ, khả
năng mường tượng không gian/hình ảnh, v.v. – nhưng bản đồ
này là khác nhau ở mỗi người. Sự cạnh tranh giữa các tế bào
thần kinh làm cho ranh giới các khu vực thay đổi liên tục, tùy
theo thông tin đầu vào thu nhận được.
Cụ thể là, bộ phận nào của cơ thể thường được sử dụng thì khu
vực não kiểm soát chúng cũng phát triển theo. Ảnh quét bộ não
của người chơi vĩ cầm cho thấy phần não điều khiển các ngón
tay của bàn tay trái – các ngón bấm dây đàn – sẽ có diện tích lớn
hơn nhiều so với các khu vực khác. Nghệ sĩ vĩ cầm nào bắt đầu

chơi đàn khi càng nhỏ tuổi thì khu vực này trên bộ não sẽ càng
lớn. Điều này cho thấy ta càng kích thích vào khu vực nào, khu
vực đó càng phát triển mạnh.
Vì vậy, bí quyết giúp “cải lão hoàn đồng” cho bộ não là hãy liên
tục trải ...