SỔ TAY LUẬT SƯ
TẬP 2

KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ, HÀNH CHÍNH, DÂN SỰ

CÁC TÁC GIẢ BIÊN SOẠN
Trưởng nhóm biên soạn: LS.TS. Phan Trung Hoài
PHẦN 1

: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG
HÌNH SỰ

Chương 1 : Những vấn đề chung

LS.TS. Phan Trung Hoài

Chương 2 : Một số kỹ năng cơ bản của Luật
sư khi tham gia tố tụng hình sự

LS.TS. Phan Trung Hoài
LS.TS. Chu Thị Trang Vân

Chương 3 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
vụ án ma túy

LS. Hoàng Huy Được

Chương 4 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
vụ án tham nhũng

LS.TS. Phan Trung Hoài
LS.ThS. Đinh Văn Quế

Chương 5 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
vụ án xâm phạm an ninh quốc gia

LS. Phạm Thanh Bình

Chương 6 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
việc bào chữa, bảo vệ quyền lợi
hợp pháp cho người dưới 18 tuổi

LS. Nguyễn Thị Hồng Liên
LS.TS. Chu Thị Trang Vân

Chương 7 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
việc bào chữa, bảo vệ quyền lợi
cho pháp nhân

TS.LS. Phan Trung Hoài

PHẦN 2

: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG
HÀNH CHÍNH

Chương 8 : Những vấn đề chung

LS. Phạm Công Hùng

Chương 9 : Kỹ năng hành nghề luật sư
trong vụ án hành chính

LS. Nguyễn Chiến

PHẦN 3

: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG
DÂN SỰ

Chương 10 : Những vấn đề chung

LS.ThS. Nguyễn Minh Tâm

Chương 11 : Kỹ năng hành nghề luật sư
trong vụ án dân sự

LS.ThS. Nguyễn Minh Tâm

6 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

PHẦN 4

: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG MỘT SỐ
VỤ ÁN DÂN SỰ CỤ THỂ

Chương 12 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
vụ án hôn nhân và gia đình

LS.ThS. Trương Thị Hòa

Chương 13 : Kỹ năng hành nghề luật sư
trong vụ án tranh chấp thừa kế

LS.ThS. Trương Thị Hòa

Chương 14 : Kỹ năng hành nghề luật sư
trong vụ án tranh chấp đất đai

LS.ThS. Trương Thị Hòa

Chương 15 : Kỹ năng hành nghề luật sư
trong vụ án bồi thường thiệt hại
ngoài hợp đồng

LS.TS. Nguyễn Đình Thơ

Chương 16 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
vụ án tranh chấp lao động

LS.ThS. Cao Đức Nhuận

Chương 17 : Kỹ năng hành nghề luật sư trong
tố tụng trọng tài thương mại

LS. Đặng Xuân Hợp,
LS. Trinh Nguyễn,
LS. Trần Thảo Uyên và
LS. Nguyễn Trung Nam

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Công cuộc Đổi mới của Việt Nam đã trải qua hơn 30 năm và đạt được
những thành tựu rất đáng ghi nhận, đặc biệt là về kinh tế - xã hội, cùng với đó
là sự hoàn thiện từng bước của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hệ
quả của sự phát triển nhanh chóng này chính là rất nhiều các vấn đề ngày càng
phức tạp trong sản xuất kinh doanh, quan hệ xã hội. Do đó, sự có mặt của Luật
sư trong việc giải quyết các tranh chấp và tư vấn trong nhiều lĩnh vực là rất cần
thiết và đã trở nên không còn xa lạ. Luật sư ngày nay được nhìn nhận với tư
cách là một nghề nghiệp có vị thế và vai trò quan trọng, góp phần không nhỏ
trong việc đem lại công bằng, bình đẳng cho xã hội.
Chính vì vị trí, vai trò và chức năng xã hội đặc biệt quan trọng như vậy,
các Luật sư ngoài những kiến thức pháp luật sâu rộng, còn cần phải có những
hiểu biết phong phú về nhiều lĩnh vực, đặc biệt, phải là người có đạo đức trong
sáng, giàu lòng trắc ẩn và có tinh thần dũng cảm, luôn bảo vệ chính nghĩa.
Muốn trở thành Luật sư, một cá nhân phải trải qua thời gian dài với không ít
thử thách trong việc tích lũy kinh nghiệm, tạo dựng uy tín cá nhân. Vì vậy,
nhiều Luật sư mới vào nghề có thể sẽ bỡ ngỡ và lúng túng trong xử lý các vụ
việc cụ thể.
Với mục đích đào tạo những Luật sư vừa “hồng” vừa “chuyên”, xây dựng
đội ngũ Luật sư Việt Nam ngày càng vững mạnh, Liên đoàn Luật sư Việt Nam
phối hợp với Cơ quan hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) biên soạn bộ Sổ tay
luật sư gồm 3 tập và xuất bản tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Theo LS.TS. Phan Trung Hoài - Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam,
Trưởng Tiểu ban xây dựng Sổ tay luật sư thì bộ sách này là tập hợp những
kinh nghiệm quý báu được chắt lọc theo kiểu “rút ruột nhả tơ” của những Luật
sư có thâm niên và uy tín trong nghề, với tinh thần “cầm tay chỉ việc” nhằm
dìu dắt thế hệ luật sư trẻ vững vàng hơn trong con đường hành nghề luật sư
đầy khó khăn, thử thách.

Vì vậy, ngoài những lý thuyết chung, bộ sách tập trung vào trình bày các
kỹ năng hành nghề, bao gồm: Kỹ năng cứng liên quan đến thực hành, áp dụng
pháp luật và kỹ năng mềm trong quá trình cung cấp dịch vụ pháp lý mà các
Luật sư cần chú ý. Bộ sách được chia làm 3 tập với nội dung chính như sau:
Tập 1 - Luật sư và hành nghề luật sư: Giới thiệu những nội dung cơ bản về
Luật sư và nghề luật sư. Ngoài ra, Tập 1 cũng đề cập các vấn đề cơ bản nhưng
đặc biệt quan trọng mà mỗi Luật sư cần quan tâm, như: Thù lao luật sư; Bảo
hiểm trách nhiệm nghề nghiệp luật sư; Hợp đồng dịch vụ pháp lý; Chế độ tài
chính, kế toán và thuế mà Tổ chức hành nghề luật sư cần tuân thủ,...
Tập 2 - Kỹ năng hành nghề luật sư trong tố tụng hình sự, hành chính, dân sự:
Giới thiệu những kỹ năng hành nghề của Luật sư khi tham gia tranh tụng
trong các vụ án hình sự, hành chính, dân sự. Ngoài ra, Tập 2 cũng cung cấp
một số vấn đề cơ bản và những kỹ năng mà Luật sư cần có khi tham gia tố
tụng trọng tài.
Tập 3 - Kỹ năng hành nghề luật sư tư vấn trong lĩnh vực đầu tư, kinh doanh,
thương mại: Giới thiệu những kỹ năng hành nghề của Luật sư trong lĩnh vực
tư vấn đầu tư, kinh doanh, thương mại, đặc biệt là các lĩnh vực xây dựng, mua
bán - sáp nhập (M&A), bất động sản,... Bên cạnh đó, Tập 3 còn cung cấp một
số quy trình tư vấn cũng như mẫu văn bản tư vấn cụ thể mà các Luật sư có thể
tham khảo khi thực hiện các dịch vụ tư vấn đặc thù.
Bộ Sổ tay luật sư (3 tập) thực sự là món quà có ý nghĩa của lớp luật sư đàn
anh gửi tặng cho các thế hệ đi sau. Tuy nhiên, do đây là công trình của nhiều
tác giả và được biên soạn trong một thời gian ngắn nên chắc chắn sẽ còn một
số thiếu sót. Các tác giả và Nhà xuất bản rất mong nhận được ý kiến đóng góp
của độc giả để bộ sách tiếp tục được hoàn thiện trong những lần xuất bản sau.
Xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc.
Tháng 10 năm 2017
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

MỤC LỤC
Lời Nhà xuất bản
Lời nói đầu

7
15

Phần I
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

17

Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

19

I. Vai trò của Luật sư trong việc cung cấp dịch vụ pháp lý

19

II. Chức năng xã hội của Luật sư trong hoạt động tố tụng

21

III. Một số khó khăn, vướng mắc

25

IV. Nguyên tắc suy đoán vô tội, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử

29

V. Các hành vi bị nghiêm cấm và nghĩa vụ của Luật sư khi tham
gia tố tụng

33

Chương 2
MỘT SỐ KỸ NĂNG CƠ BẢN CỦA LUẬT SƯ
KHI THAM GIA TỐ TỤNG HÌNH SỰ
I. Tiếp xúc khách hàng, thủ tục đăng ký bào chữa, bảo vệ quyền lợi
II. Tham gia hoạt động điều tra
III. Các kỹ năng trao đổi công việc, phối hợp thực hiện trong
quan hệ với viện kiểm sát, tòa án
IV. Nghiên cứu hồ sơ vụ án
V. Xây dựng đề cương xét hỏi
VI. Chuẩn bị luận cứ bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp
cho khách hàng
VII. Nhận thức và thao tác kỹ năng tranh tụng tại phiên tòa

43
43
58
66
69
71
73
75

10 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

Chương 3
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN MA TÚY
I. Tính chất, đặc điểm của vụ án ma túy
II. Đặc điểm tâm lý của người phạm tội ma túy
III. Kỹ năng tiếp xúc, làm việc với các bị can, bị cáo thực hiện
tội phạm ma túy trong trại giam
IV. Thu thập, kiểm tra, sử dụng và đánh giá chứng cứ trong các
vụ án ma túy
Chương 4
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN THAM NHŨNG
I. Nhận diện đặc điểm và các dấu hiệu đặc trưng của các tội phạm
về tham nhũng
II. Tiếp nhận yêu cầu và tham gia tố tụng bào chữa, bảo vệ quyền
lợi cho khách hàng trong các vụ án tham nhũng
Chương 5
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN XÂM PHẠM AN NINH QUỐC GIA
I. Khái quát về các tội xâm phạm an ninh quốc gia
II. Một số kỹ năng bào chữa, bảo vệ quyền lợi cho khách hàng
trong các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia
III. Một số điểm lưu ý khi bào chữa tội “tuyên truyền chống nhà
nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” và tội “lợi dụng
các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước,
quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân”
Chương 6
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VIỆC BÀO CHỮA, BẢO VỆ QUYỀN LỢI
HỢP PHÁP CHO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI

83
84
85
87
89

96
96
101

116
116
120

132

137

I. Các văn bản pháp luật điều chỉnh

137

II. Quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự và xử lý hình sự
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội

139

MỤC LỤC ♦

Chương 7
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VIỆC BÀO CHỮA, BẢO VỆ
QUYỀN LỢI CHO PHÁP NHÂN

11

165

I. Tính cấp thiết trong việc quy định trách nhiệm hình sự của
pháp nhân

165

II. Trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội

171

III. Kỹ năng tham gia tố tụng, bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích
hợp pháp cho pháp nhân

178

Phần 2
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH

187

Chương 8
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

189

I. Thẩm quyền xét xử vụ án hành chính của Tòa án nhân dân

189

II. Xác định tư cách của người tham gia tố tụng

190

Chương 9
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

205

I. Đặc điểm tranh tụng của Luật sư trong vụ án hành chính

205

II. Kỹ năng tham gia giai đoạn sơ thẩm vụ án hành chính

207

III. Kỹ năng tranh tụng của Luật sư tại phiên tòa sơ thẩm

220

IV. Tranh tụng trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hành chính

228

Phần 3
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ

231

Chương 10
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

233

I. Tính chất, đặc điểm của vụ án dân sự

233

II. Phân biệt vụ án dân sự và việc dân sự

234

12 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

III. Các nguyên tắc cơ bản của tố tụng dân sự có liên quan đến
hoạt động của Luật sư

235

IV. Các quyền và nghĩa vụ của Luật sư trong tố tụng dân sự

241

Chương 11
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN DÂN SỰ

243

I. Nhận thức về kỹ năng của Luật sư trong vụ án dân sự

243

II. Tiếp xúc khách hàng, đăng ký thủ tục bảo vệ quyền lợi

243

III. Xác định quan hệ pháp luật tranh chấp

244

IV. Soạn thảo đơn kiện, đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp
tạm thời, đơn phản tố

245

V. Thu thập, kiểm tra, sử dụng, đánh giá chứng cứ trong vụ án
dân sự

248

VI. Gặp gỡ, trao đổi với khách hàng

248

VII. Tham gia các phiên họp cung cấp, kiểm tra, đánh giá
chứng cứ, hòa giải

249

VIII. Nghiên cứu hồ sơ vụ án, hệ thống hóa chứng cứ, xây dựng
phương án bảo vệ quyền lợi của đương sự

250

Phần 4
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG MỘT SỐ VỤ ÁN DÂN SỰ CỤ THỂ

257

Chương 12
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

259

I. Tính chất, đặc điểm của vụ án hôn nhân và gia đình

259

II. Những nội dung Luật sư cần trao đổi với khách hàng khi
tham gia vụ án về hôn nhân và gia đình

263

III. Những vấn đề pháp lý đặt ra khi ly hôn

267

IV. Kỹ năng xem xét nguyện vọng của con trong vụ án ly hôn

268

V. Nghiên cứu hồ sơ vụ án tranh chấp hôn nhân và gia đình

269

MỤC LỤC ♦

13

VI. Đánh giá chứng cứ trong vụ án tranh chấp hôn nhân và gia đình

270

VII. Xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi của khách hàng

272

VIII. Kỹ năng xét hỏi và trình bày luận cứ của Luật sư trong vụ án
ly hôn

273

Chương 13
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN TRANH CHẤP THỪA KẾ

275

I. Tính chất, đặc điểm của vụ án tranh chấp thừa kế

275

II. Các loại tranh chấp thừa kế

276

III. Nhận thức của Luật sư khi tham gia vụ án tranh chấp thừa kế

278

IV. Các quy định pháp lý về thừa kế

279

V. Thu thập, kiểm tra, sử dụng, đánh gia chứng cứ về các vấn đề
cần chứng minh

281

VI. Kỹ năng hòa giải của Luật sư trong vụ án tranh chấp thừa kế

282

VII. Quan hệ giữa Bộ luật dân sự và các luật chuyên ngành về
thừa kế

283

VIII. Án lệ về thừa kế

285

IX. Chuẩn bị phương án bảo vệ quyền lợi cho khách hàng tranh
chấp thừa kế

286

X. Kỹ năng tham gia phiên tòa vụ án tranh chấp thừa kế

287

Chương 14
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI

289

I. Tính chất, đặc điểm của vụ án tranh chấp đất đai

289

II. Án lệ trong tranh chấp đất đai

320

Chương 15
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI
NGOÀI HỢP ĐỒNG
I. Tính chất, đặc điểm vụ án dân sự đòi bồi thường thiệt hại
ngoài hợp đồng

323
323

14 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

II. Các loại tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

324

III. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài
hợp đồng

325

IV. Tiếp nhận, đánh giá yêu cầu của khách hàng

327

V. Vấn đề xác định thiệt hại

328

VI. Thu thập, kiểm tra, sử dụng, đánh giá chứng cứ

336

VII. Nghiên cứu hồ sơ, xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi
khách hàng

341

Chương 16
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG VỤ ÁN TRANH CHẤP LAO ĐỘNG

345

I. Tính chất, đặc điểm tranh chấp về lao động

346

II. Các loại tranh chấp lao động và những tranh chấp lao động
phổ biến trong thực tiễn

346

III. Tiếp nhận, đánh giá yêu cầu của khách hàng - nhận diện
tranh chấp lao động và xử lý tình huống

359

IV. Thu thập, kiểm tra, sử dụng, đánh giá chứng cứ

362

V. Hòa giải trong tranh chấp lao động

368

VI. Nghiên cứu hồ sơ, xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi
cho khách hàng

371

Chương 17
KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG TỐ TỤNG TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI

383

I. Trọng tài thương mại

383

II. Giải quyết tranh chấp bằng hòa giải khác

395

LỜI NÓI ĐẦU
Tiếp theo Tập 1, Sổ tay Luật sư Tập 2 đề cập những kỹ năng cơ bản
của luật sư trong tranh tụng, cụ thể là các kỹ năng của luật sư khi tham
gia bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho khách hàng trong tố
tụng hình sự, tố tụng hành chính, tố tụng dân sự (bao gồm lĩnh vực kinh
doanh - thương mại và tố tụng trọng tài).
Những vấn đề pháp lý trình bày ở Tập 2 chủ yếu được phân tích theo
quy định của Luật luật sư năm 2006 sửa đổi, bổ sung năm 2012, và các
đạo luật tố tụng đang có hiệu lực thi hành như Bộ luật tố tụng hình sự
năm 2003, Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015, Bộ Luật tố tụng hành chính
năm 2015, những quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 và Bộ luật tố
tụng hình sự năm 2015 được Nghị quyết số 144/2016/QH13 ngày 296-2016 của Quốc hội ban hành cho phép áp dụng thực hiện đối với các
quy định có lợi cho người phạm tội (điểm a, b khoản 4 Điều 1). Trong
quá trình biên soạn, các tác giả cũng đã cập nhật các quy định pháp luật
của những đạo luật mới được ban hành nhưng chưa có hiệu lực thi hành
tính đến thời điểm biên soạn như Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ
sung năm 2017, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Hai bộ luật này có
hiệu lực từ ngày 01-01-2018. Ở một số chuyên đề có liên quan, Sổ tay
Luật sư Tập 2 cũng phân tích một số quy định của các văn bản pháp
quy, văn bản hướng dẫn thi hành, Điều lệ Liên đoàn Luật sư Việt Nam,
bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp luật sư Việt Nam.
Nhìn chung, kỹ năng hành nghề luật sư trong tố tụng hình sự, hành
chính, dân sự chủ yếu dựa trên căn cứ pháp lý quy định tại Điều 27 Luật
luật sư năm 2006 sửa đổi, bổ sung năm 2012, quy định trong các luật,

16 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

bộ luật về tố tụng và kinh nghiệm tích lũy của các luật sư có thâm niên
nghề nghiệp. Tuy nhiên, để một luật sư có thể hành nghề trong thực tiễn
phụ thuộc rất nhiều vào việc tạo điều kiện của các cơ quan tiến hành tố
tụng, cơ quan nhà nước và tổ chức, cá nhân khác. Tham gia tố tụng là
một trong những hình thức dịch vụ pháp lý mà Luật sư được phép cung
cấp cho khách hàng. Đây là lĩnh vực hành nghề có những khó khăn nhất
định so với hoạt động tư vấn pháp luật hoặc cung cấp dịch vụ pháp lý do
đặc thù là nhiều áp lực và mức độ rủi ro trong hoạt động hành nghề cao.
Liên đoàn Luật sư Việt Nam trân trọng cảm ơn các luật sư là những
người có trải nghiệm hành nghề sâu sắc, đã dành nhiều tâm huyết đúc
kết kinh nghiệm và kỹ năng hành nghề truyền lại cho các luật sư trẻ mới
vào nghề, giúp họ có thêm hành trang để tự tin, chủ động trong việc
cung cấp dịch vụ tham gia tố tụng nhằm bảo vệ quyền lợi cho các chủ
thể trong xã hội.
TM. THƯỜNG TRỰC LIÊN ÐOÀN LUẬT SƯ VIỆT NAM

Trưởng Tiểu ban xây dựng Sổ tay Luật sư
LS. TS PHAN TRUNG HOÀI
Phó Chủ tịch Liên đoàn luật sư Việt Nam

KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
I. VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG VIỆC CUNG CẤP DỊCH VỤ
PHÁP LÝ

Trước yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là quyết
tâm của Việt Nam trong việc gia nhập WTO, Luật luật sư năm 2006
sửa đổi, bổ sung năm 2012 (sau đây gọi tắt là Luật luật sư) ra đời đã
đáp ứng được sự chờ đợi của giới luật sư và của xã hội trước những
đòi hỏi, yêu cầu của việc xây dựng “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”1, bảo đảm và tôn trọng
quyền con người trong hoạt động tư pháp, đáp ứng yêu cầu hội nhập
quốc tế. Nhìn chung, Luật luật sư đã giải quyết được một phần những
vướng mắc trong quá trình hoạt động nghề nghiệp của Luật sư theo
Pháp lệnh luật sư năm 2001 và các văn bản pháp luật có liên quan trước
đó, nâng cao giá trị hiệu lực của văn bản pháp luật điều chỉnh, mở ra
một không gian pháp lý rộng rãi cho Luật sư hành nghề, đồng thời đặt
ra đòi hỏi rất cao về tư cách, tiêu chuẩn đạo đức và trách nhiệm nghề
nghiệp của Luật sư.
Thực tế cho thấy, phần lớn các Luật sư khi cầm trên tay chiếc Thẻ
Luật sư đều nhận thức rõ ràng sứ mệnh, chức năng xã hội cao quý của
nghề này nên đã cố gắng trau dồi kiến thức, bồi dưỡng phẩm chất đạo
đức, nâng cao kỹ năng hành nghề. Tuy nhiên, vẫn có những Luật sư
quan niệm chỉ cần được cấp Thẻ Luật sư mà không cần hành nghề,
1. Khoản 1 Điều 2 Hiến pháp năm 2013.

20 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

thậm chí đặt nặng tính chất dịch vụ thay cho sự phục vụ tận tâm đối với
khách hàng.
Khi tham gia tố tụng, thông thường Luật sư phải chịu nhiều áp lực,
quá trình hành nghề gặp nhiều trở ngại. Nguyên nhân của những khó
khăn này phần lớn xuất phát từ việc một số cán bộ tiến hành tố tụng
chưa có nhận thức đúng về vị trí, vai trò của Luật sư. Bên cạnh đó, do
nhiều nguyên nhân, điều kiện khác nhau, bản thân những người tập sự
hành nghề Luật sư qua chương trình đào tạo tại Học viện Tư pháp, tuy
tiếp thu được những kiến thức và kỹ năng cơ bản, nhưng lại chưa có
điều kiện trải nghiệm trong thực tiễn tố tụng.
Trong bối cảnh đó, vấn đề quan trọng nhất là, Luật sư phải nhận
thức được vị trí, vai trò của bản thân trong đời sống xã hội và về thị
trường dịch vụ pháp lý ngày càng phát triển như hiện nay. Luật sư là
một chủ thể thực hiện pháp luật thông qua các thiết chế và khuôn khổ
pháp lý do Nhà nước quy định và tổ chức, được cung cấp các dịch vụ
pháp lý, thực hiện các quyền và nghĩa vụ khi cung cấp dịch vụ pháp lý
cho khách hàng và bảo đảm sự áp dụng thống nhất các quy định của
pháp luật. Bản chất hoạt động của Luật sư không chỉ là hoạt động tuân
thủ pháp luật, mà chứa đựng trong đó các giá trị dân chủ, tính độc lập
cùng với việc xây dựng, củng cố uy tín cá nhân và khẳng định giá trị của
thương hiệu nghề nghiệp.
Trong điều kiện nước ta hiện nay, sự tham gia của Luật sư trong các
hoạt động xét xử của Tòa án không chỉ thể hiện sự bảo đảm dân chủ của
tiến trình tố tụng mà còn là cơ sở cho việc thực hiện quyền con người
trong hoạt động tư pháp. Có thể nói, sự tham gia của đội ngũ Luật sư
Việt Nam trong những năm qua đã có những ảnh hưởng, đóng góp
không nhỏ đến kết quả hoạt động xét xử của Tòa án, đồng thời qua hoạt
động nghề nghiệp này, hệ thống văn bản pháp luật về Luật sư cũng dần
được hoàn thiện.
Trong điều kiện nói trên, việc trang bị các kỹ năng hành nghề
chuyên nghiệp khi tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự, dân sự,
lao động, hành chính, hôn nhân và gia đình, kinh doanh - thương mại

Phần 1: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ ♦

21

hay tố tụng trọng tài có ý nghĩa rất quan trọng đối với các Luật sư mới
vào nghề.
II. CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA LUẬT SƯ TRONG HOẠT ĐỘNG
TỐ TỤNG

Chức năng xã hội của Luật sư được quy định tại Điều 3 Luật luật
sư: “Hoạt động nghề nghiệp của Luật sư góp phần bảo vệ công lý, các
quyền tự do, dân chủ của công dân, quyền, lợi ích hợp pháp của cá
nhân, cơ quan, tổ chức, phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Nhà nước
pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xã hội dân chủ, công bằng,
văn minh”. Mỗi Luật sư trong nhận thức và hoạt động nghề nghiệp đều
cần thấm nhuần tinh thần, nội hàm chức năng xã hội của nghề nghiệp
nói trên để chuyển hóa thành các hành vi ứng xử, kỹ năng nghề nghiệp
trong thực tiễn tham gia tố tụng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho
các chủ thể trong xã hội.
Nói tới chức năng xã hội của Luật sư là đề cập thiên chức và sứ
mệnh của Luật sư, tới cách thức mà Luật sư hành nghề hướng đến
những giá trị cơ bản làm nền tảng cho sự phát triển của xã hội. Chức
năng này không phải tự nhiên mà có, bởi lẽ về bản chất, hoạt động Luật
sư phản ánh trước hết nhu cầu của các chủ thể về trợ giúp pháp lý nhằm
bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Nhìn từ góc độ lịch sử, có thể nhận thấy, việc hình thành nghề Luật
sư trên thế giới có căn nguyên sâu xa từ cuộc đấu tranh chống áp bức,
bất công trong xã hội. Chính từ hành động chống lại những bất công
trong xã hội có giai cấp mà hình ảnh Luật sư xuất hiện đẹp đẽ như biểu
tượng về lòng nghĩa hiệp, phản ánh ước vọng khát khao của các tầng
lớp nhân dân về công bằng, dân chủ. Như vậy, hoạt động của Luật sư
không thể tách rời với các điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và mô
hình tố tụng hình sự của mỗi quốc gia. Từ đó có thể thấy, các quan hệ
xã hội được pháp luật điều chỉnh đã trở thành “dung môi” cho hoạt
động nghề nghiệp của Luật sư. Nếu mất đi môi trường và đối tượng
phục vụ là các chủ thể trong xã hội thì Luật sư sẽ mất đi nền tảng tạo
thành mục tiêu hoạt động của mình.

22 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

Nhìn chung, chức năng xã hội của Luật sư được thể hiện thông qua
khả năng đáp ứng nhu cầu pháp lý của các chủ thể trong xã hội một cách
minh bạch, giúp những chủ thể này nhận biết chân thực và chính xác
các nhu cầu chính đáng của mình. Quan niệm này xuất phát từ việc xác
định vị trí Luật sư trong xã hội là người hướng dẫn pháp luật. Thông
thường, một chủ thể trong xã hội trông cậy vào sự trợ giúp về mặt pháp
lý của Luật sư vì họ tin tưởng không chỉ vào kiến thức pháp lý, kỹ năng
hành nghề mà cả về tính liêm chính, chuẩn mực trong hành vi của mỗi
Luật sư và Tổ chức hành nghề luật sư như một bộ phận trí thức ưu tú,
có văn hóa và hoài bão, có ảnh hưởng nhất định đến quá trình phát triển
của xã hội cũng như hoạt động tố tụng.
Vì thế, yêu cầu về phẩm chất của Luật sư khi tham gia tố tụng là
phải tuân thủ pháp luật, có kỹ năng, kỷ luật, có trình độ chuyên môn, tận
tâm với khách hàng và còn phải là người có tấm lòng yêu thương con
người, một lòng vì chính nghĩa, tin tưởng vào công bằng xã hội. Trong
một chừng mực nhất định, hình mẫu Luật sư phù hợp với điều kiện phát
triển hiện nay ở Việt Nam phải là người có trình độ văn hóa và nhận
thức chính trị, dựa trên nền tảng lý luận, tinh thông nghề nghiệp, có kiến
thức pháp luật sâu sắc, có kinh nghiệm thực tiễn phong phú và phương
pháp làm việc linh hoạt; vừa giữ được giới hạn các chuẩn mực của pháp
luật và trách nhiệm nghề nghiệp, vừa biết vận dụng sáng tạo tinh thần
thượng tôn pháp luật vào việc xử lý các vụ việc trong đời sống.
Khi tham gia tố tụng, Luật sư được xem như một “trợ tá trong hành
trình tìm kiếm công lý”. Ở đây, cần nhìn nhận về công lý trong điều
kiện lịch sử, cụ thể của đất nước. Nhìn chung, công lý được coi là giá
trị của một nền tư pháp dân chủ khi các quyền con người được tôn vinh
và là đích đến của toàn bộ hệ thống tư pháp. Trong khi đó, pháp luật
được coi là đại lượng công bằng trong đánh giá, xử sự, hành động
của các chủ thể trong xã hội, tạo ra một cơ chế minh bạch nhằm bảo
vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Trong khi đó,
hoạt động của Luật sư với sứ mệnh bảo vệ công lý, công bằng xã hội
được coi là một tiêu chí để đánh giá uy tín, chất lượng của hoạt động

Phần 1: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ ♦

23

tư pháp. Với Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02-01-2002 của Bộ Chính
trị về “một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian
tới” (sau đây gọi tắt là Nghị quyết số 08-NQ/TW), Nghị quyết số
49-NQ/TW ngày 02-6-2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư
pháp đến năm 2020 và sự hoàn thiện pháp luật về Luật sư (sau đây gọi
tắt là Nghị quyết số 49-NQ/TW), có thể nói, nghề Luật sư ở nước ta
đang có những cơ hội phát triển rất thuận lợi. Do đó, chức năng xã hội
của Luật sư, xét trong điều kiện cụ thể của tiến trình cải cách tư pháp
hiện nay là “một đòi hỏi tự thân của nền công lý và dân chủ xã hội chủ
nghĩa ở nước ta”1.
Khi nói tới chức năng xã hội của Luật sư nói chung và hoạt động
tư pháp nói riêng, cần đặt vị trí Luật sư trong các mối quan hệ chi phối
đến hoạt động nghề nghiệp và xem xét các yếu tố này trong tổng thể các
giá trị của sự phát triển dân chủ, quan niệm về sự công bằng, văn minh
cũng như các thành tố khác tạo nên một xã hội dân chủ. Hoạt động của
Luật sư trong tố tụng thời gian qua đã góp phần mang đến cho xã hội
nói chung và hoạt động tố tụng nói riêng những giá trị dân chủ, thông
qua sự bình đẳng trong tranh tụng, đề xuất yêu cầu, đại diện hoặc bảo
vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
Một khía cạnh đáng chú ý là Điều 3 Luật luật sư đã bỏ đối tượng
“pháp chế xã hội chủ nghĩa” khi quy định chức năng xã hội của Luật
sư như được nêu tại khoản 2 Điều 1 Pháp lệnh luật sư năm 2001. Sự
thay đổi này không làm giảm đi nhiệm vụ “bảo vệ pháp chế xã hội chủ
nghĩa” như một chức năng xã hội của Luật sư, đồng thời cũng không
giới hạn nhiệm vụ, thiên chức của Luật sư chỉ nằm ở việc bảo vệ quyền
và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức như là nhiệm vụ, thiên chức
duy nhất. Nói cách khác, Luật sư trong quá trình hành nghề không
những chỉ quan tâm đến thù lao của khách hàng và những lợi ích vật
chất, tinh thần mà còn phải quan tâm đến yếu tố phi vật chất, phi dịch
vụ trong hoạt động trợ giúp pháp lý cho người nghèo, bào chữa theo
1. Trần Đức Lương: “Đẩy mạnh cải cách tư pháp đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Tạp chí Cộng sản, số 1 (tháng 1-2002), tr.4.

24 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

chỉ định của cơ quan tố tụng, Đoàn Luật sư mà luật sư là thành viên
hoặc tham gia với tư cách là Luật sư của tổ chức, đơn vị, từng bước
đáp ứng nhu cầu cung cấp dịch vụ pháp lý của đông đảo các tầng lớp
nhân dân. Ý nghĩa, tính chất trong việc phục vụ cho lợi ích cộng đồng,
giúp lành mạnh hóa các quan hệ xã hội, hóa giải các xung đột về lợi ích
giữa các cá nhân và chủ thể khác trong xã hội đã góp phần nâng cao vị
thế của người Luật sư, giúp họ trở thành một cầu nối tuyên truyền và
thực hiện pháp luật.
Như vậy, mặc dù chức năng xã hội của Luật sư tuy chỉ được quy
định ngắn gọn trong Điều 3 Luật luật sư, nhưng ẩn chứa trong đó những
quan niệm, ý nghĩa sâu xa về thiên chức nghề nghiệp, sự cống hiến và
đóng góp to lớn của đội ngũ Luật sư trong tiến trình phát triển nền dân
chủ, từng bước hướng đến tiếp cận với công lý, công bằng xã hội. Để
làm tốt chức năng xã hội cao quý đó, bản thân mỗi Luật sư, dù hoạt
động trong phạm vi và hình thức hành nghề nào cũng cần quan tâm đến
việc xây dựng uy tín nghề nghiệp cá nhân, làm nền tảng cấu thành uy tín
của tổ chức hành nghề luật sư và tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật
sư. Về phần mình, uy tín của tổ chức Luật sư sẽ biểu hiện trực tiếp giá
trị dân chủ của thể chế và hoạt động tố tụng của một quốc gia. Luật sư
phải luôn lấy việc phụng sự công lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp
của khách hàng làm mục đích thực hiện hoạt động nghề nghiệp, thực
hiện trên cơ sở pháp luật, lấy uy tín làm gốc. Đây chính là yêu cầu nội
tại, xuyên suốt trong toàn bộ quá trình và hoạt động nghề nghiệp của
đội ngũ Luật sư.
Do đó, xây dựng chế độ tín nhiệm đối với Luật sư là bộ phận cấu
thành quan trọng trong việc xây dựng chế độ tín nhiệm của xã hội đối
với nghề Luật sư trong đời sống và trong tố tụng. Mỗi Luật sư phải có
ý thức bảo vệ uy tín cá nhân của mình thông qua các hình thức và phạm
vi hoạt động nghề nghiệp. Mất đi uy tín cá nhân là mất đi bản chất của
Luật sư, tạo nên sự bị động khi tham gia tố tụng, đồng thời mất đi sự tin
cậy của xã hội đối với tổ chức hành nghề luật sư. Tóm lại, uy tín cá nhân
của Luật sư được coi là yếu tố sống còn của hoạt động nghề nghiệp

Phần 1: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ ♦

25

Luật sư, là nền tảng cho việc thực hiện chức năng xã hội của Luật sư. Vì
vậy, mỗi Luật sư phải phấn đấu từng bước xây dựng hình ảnh của mình
trong xã hội như một “vệ sĩ” bảo vệ chính nghĩa, công bằng và dân chủ
trong trái tim của công chúng.
III. MỘT SỐ KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC

Từ thực tiễn áp dụng pháp luật trong hoạt động xét xử của Tòa án
trong thời gian qua, có thể nhận thấy một số khó khăn, vướng mắc đối
với các Luật sư khi tham gia tố tụng như sau:
Một là, với tư cách chủ thể áp dụng pháp luật. Tòa án là cơ quan tài
phán có thẩm quyền xét xử, giải quyết các vụ việc, đưa ra các căn cứ
pháp lý nhằm phân định đúng sai, xác định chủ thể thực hiện hành vi có
tội hay không có tội, bảo vệ sự công bằng, lợi ích của các bên đương sự
trên cơ sở các quy định pháp luật cụ thể. Tuy nhiên, do mô hình tố tụng
nói chung và tố tụng hình sự nói riêng hiện nay ở nước ta chủ yếu dựa
trên xét hỏi kết hợp với tranh tụng nên quá trình xét xử chủ yếu là hoạt
động thẩm vấn của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Đại diện Viện
kiểm sát (nếu có). Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, thông qua lăng
kính nhận thức chủ quan, Thẩm phán phần nhiều đã định hình một chủ
thể là có tội hay không có tội, hành vi họ thực hiện là hợp pháp hay
không hợp pháp, có thể trong một chừng mực nhất định, quá trình thẩm
vấn tại tòa thực chất chỉ là sự chứng minh cho nhận thức có sẵn trước
đó của Thẩm phán. Trong trường hợp này, các yếu tố khách quan bên
ngoài như sự kiện đặc biệt, tình tiết chứng cứ mới, v.v., đôi khi không
có ý nghĩa trong việc đưa ra phán quyết cuối cùng. Do đó, có lúc Thẩm
phán chưa giữ được vai trò là người trọng tài, phân định một cách vô tư
và khách quan.
Hai là, sự tham gia tố tụng của Luật sư ngay từ giai đoạn giải quyết
tin báo, tố giác tội phạm, giai đoạn điều tra, khởi tố bị can còn hạn chế,
nên tình trạng xét xử với quan niệm “án tại hồ sơ” còn tương đối phổ
biến, dẫn đến cách suy nghĩ những gì thể hiện trong hồ sơ là bất biến,
có giá trị chứng minh, bất kể trình tự thu thập chúng có đúng pháp luật
hay không. Những bất cập nêu trên thực chất đã không cho phép các

26 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2

chủ thể áp dụng pháp luật có bất kỳ cơ hội nào để phản biện về tính
đúng đắn của các quyết định áp dụng pháp luật. Thực trạng này cũng
bắt nguồn từ quan niệm hoạt động của Luật sư chỉ là hoạt động bổ trợ
tư phá...