BÀI 11: VỊ TRÍ ĐỊA LÍ, ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN CƯ, XÃ
HỘI VÀ KINH TẾ KHU VỰC ĐÔNG NAM Á

I. Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên
1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh
thổ
a) Đặc điểm:
♦ Phạm vi lãnh thổ: 
- Diện tích đất khoảng 4,5 triệu
km2
+ Khu vực lục địa
+ Khu vực hải đảo
- Vùng biển rộng, gồm nhiều biển
như: Biển Đông, Gia-va, Ban-đa,
Ti-mo,...

♦ Vị trí địa lí
- Nằm ở phía đông nam châu Á,
trong khu vực nội chí tuyến và
trong khu vực hoạt động của gió
mùa.
- Đông Nam Á có vị trí đặc biệt
quan trọng, nằm trên con đường
biển quốc tế từ Thái Bình Dương
sang Ấn Độ Dương. 
- Nơi giao thoa của các vành đai
sinh khoáng lớn, các luồng sinh
vật và các nền văn hóa lớn.

b) Ảnh hưởng
- Thuận lợi: giao lưu, phát triển các ngành kinh tế, đẩy mạnh các ngành
kinh tế biển, tạo cho Đông Nam Á có một nền văn hóa đa dạng, giàu
bản sắc.
- Khó khăn: động đất, núi lửa, sóng thần, bão, sạt lở đất,...

2. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên
nhiên

a) Địa hình, đất: 
♦ Đặc điểm: Đông Nam Á có địa hình đa dạng với các dạng địa hình
như: đồi núi, đồng bằng, bờ biển,...
- Địa hình đồi núi chiếm diện tích lớn, phân bố ở cả Đông Nam Á lục
địa và Đông Nam Á hải đảo.

- Địa hình đồng bằng: Các đồng
bằng châu thổ lớn có đất phù sa
màu mỡ. Ngoài ra, còn có các
đồng bằng ven biển.
- Địa hình bờ biển rất đa dạng
với nhiều vũng, vịnh, đầm, phá,
bãi cát,...

♦ Ảnh hưởng:
- Thuận lợi:
+ Khu vực đồi núi thuận lợi để trồng cây công nghiệp, phát triển rừng,
chăn nuôi gia súc, tạo cảnh quan cho du lịch,...
+ Khu vực đồng bằng thuận lợi cho giao thương, trồng lúa nước và các
cây ngắn ngày,...
- Khó khăn:ở các vùng núi cao thường gặp nhiều trở ngại trong giao
thông vận tải; còn ở các vùng trũng thấp thường dễ ngập úng vào mùa
mưa hay chịu tác động của thuỷ triều,...

b) Khí hậu:
- Đặc điểm: 
+ Đông Nam Á có khí hậu phân hóa đa dạng.
+ Nhiệt độ cao quanh năm, trung bình năm trên 20°C; lượng mưa trung
bình từ 1300 đến trên 2000 mm; độ ẩm lớn trên 80%.
+ Phần phía bắc của Mi-an-ma và Việt Nam có mùa đông lạnh.

- Ảnh hưởng
+ Thuận lợi: phát triển nền nông nghiệp nhiệt đới, đa dạng sản
phẩm; tạo điều kiện cho rừng nhiệt đới phát triển quanh năm.
+ Khó khăn: thường xảy ra thiên tai như: bão, lũ lụt, hạn hán,...

TIẾT 3

c) Sông, hồ:

- Đặc điểm
+ Mạng lưới sông ngòi dày đặc, các sông nhiều nước, hàm lượng phù sa lớn, chế độ nước sông
theo mùa. Các sông lớn tập trung ở khu vực lục địa như: sông Mê Công, sông Hồng, sông Mê
Nam,...
+ Đông Nam Á có nhiều hồ, giữ vai trò quan trọng nhất là Biển Hồ ở Cam-pu-chia.
- Ảnh hưởng
+ Thuận lợi: phát triển giao thông đường thuỷ, đánh bắt nuôi trồng thuỷ sản, tạo cảnh quan cho
du lịch. Các sông ở miền núi còn có giá trị thủy điện. Hồ còn có vai trò điều tiết nước, hạn chế
lũ lụt cho vùng đồng bằng. 
+ Tuy nhiên, vào mùa mưa, sông thường xuyên gây lũ lụt, gây hậu quả cho đời sống và sản xuất.

d) Biển:
- Đặc điểm: Đông Nam Á có vùng biển rộng, nhiều ngư trường lớn,
nhiều bãi biển đẹp, có nguồn khoáng sản và sinh vật biển phong phú,...
- Ảnh hưởng:
+ Tạo điều kiện thuận lợi để các nước Đông Nam Á đẩy mạnh phát triển
giao thông đường biển, xây dựng các hải cảng, các trung tâm du lịch,
đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản, khai thác muối....
+ Biển còn cung cấp nguồn năng lượng rất lớn từ thuỷ triều, sức gió.

e) Sinh vật:
- Đặc điểm:
+ Tài nguyên sinh vật rất phong phú và đa dạng. 
+ Diện tích rừng lớn, khoảng 2 triệu km2 (năm 2020), chủ yếu là rừng mưa nhiệt đới
và rừng nhiệt đới ẩm.
- Ảnh hưởng:
+ Tạo điều kiện thuận lợi cho khai thác và chế biến lâm sản, du lịch; ngoài ra, rừng
ngập mặn ven biển còn thuận lợi cho việc nuôi trồng thuỷ sản. 
+ Tuy nhiên, để phát triển kinh tế bền vững cần phải chú ý tới bảo vệ môi trường và
đảm bảo đa dạng sinh học.

g) Khoáng sản:
- Đặc điểm: Tài nguyên khoáng sản phong phú, đa dạng, trong đó,
nhiều khoáng sản có giá trị và trữ lượng lớn.
- Ảnh hưởng: là nguồn nguyên liệu, nhiên liệu của các ngành công
nghiệp, mặt hàng xuất khẩu.

II. Dân cư và xã hội

1. Dân cư
♦ Đặc điểm
- Quy mô dân số:  Dân đông và tăng nhanh.
+ Năm 2020 là 668,4 triệu người; chiếm 8,6 % dân số thế giới.
+ Tỉ lệ gia tăng dân số vẫn đang ở mức cao và có xu hướng giảm dần.
- Cơ cấu dân số: đang chuyển dịch theo hướng già hoá.

 - Mật độ dân số:
+ trung bình 148 người/ km2 (2020).
+ Phân bố không đều giữa các quốc
gia và khu vực.
- Đô thị hóa:
+ Tỉ lệ dân thành thị của khu vực
trên 49% - chưa cao.
+ Một số quốc gia có tỉ lệ dân thành
thị cao như: Xin-ga-po, Bru-nây,
Ma-lai-xi-a…
- Thành phần dân cư: đa dạng.

♦ Ảnh hưởng
- Dân số: nguồn lao động đông, thị trường tiêu thụ rộng lớn. Tuy nhiên,
cũng gây nhiều sức ép như: việc làm, nhà ở,...
- Dân tộc: đa dạng tạo nên văn hóa độc đáo, giàu bản sắc, nhưng cũng
khó khăn trong việc quản lí xã hội.

2. Xã hội

- Nền văn hóa đa dạng, giàu bản sắc.
- Giáo dục, y tế phát triển với tốc độ
khá nhanh. 
- HDI có xu hướng tăng và khác
nhau ở mỗi quốc gia.
- Đông Nam Á là khu vực có nhiều
tôn giáo, tín ngưỡng.

III. Kinh tế
1. Tình hình phát triển kinh tế chung
- Trước đây, phần lớn đều là những nước nông nghiệp. 
- GDP của khu vực Đông Nam Á tăng khá nhanh. Có sự khác nhau giữa
các giai đoạn và giữa các nước.
- Cơ cấu kinh tế ở phần lớn các nước đang có sự chuyển dịch theo
hướng tích cực.

2. Các ngành kinh tế
a) Nông nghiệp

♦ Tình hình phát triển chung
- Có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển nông nghiệp.
- Nền nông nghiệp nhiệt đới khá phát triển và chiếm vị trí quan trọng.. 
- Sản xuất nông nghiệp đang phát triển theo hướng nông nghiệp hàng
hóa.

♦ Một số ngành tiêu biểu (xem sách)
- Ngành trồng trọt:
+ Giữ vai trò chủ đạo (chiếm 70 % tổng giá trị sản lượng nông nghiệp, năm 2020).
+ Cơ cấu cây trồng rất đa dạng, gồm: cây lương thực, cây công nghiệp và cây ăn quả.
+ Năng suất cây trồng khá cao, đóng góp quan trọng trong an ninh lương thực của khu vực và thế
giới, tạo nhiều mặt hàng xuất khẩu có giá trị.
+ Đặc điểm phân bố:
▪ Lúa gạo là cây lương thực chính, được trồng nhiều ở các nước: In-đô-nê-xi-a, Thái Lan, Việt
Nam, Phi-líp-pin…
▪ Đông Nam Á là khu vực trồng nhiều cao su, cà phê, cọ dầu và dừa… Cao su được trồng nhiều ở
Thái Lan, Ma-lai-xi-a, In-đô-nê-xi-a và Việt Nam…; Cà phê được trồng nhiều ở Lào, Phi-líp-pin,
Thái Lan và Việt Nam…; Dừa được trồng nhiều ở Phi-líp-pin, Thái Lan, Ma-lai-xi-a và Việt
Nam…. Ngoài ra, các nước trong khu vực còn trồng chè, hồ tiêu, điều, lạc, đậu tương, mía, dâu
tằm,...
▪ Cây ăn quả được trồng nhiều ở Thái Lan, Việt Nam, Phi-líp-pin, In-đô-nê-xi-a. Một số loại cây
ăn quả nhiệt đới chủ yếu của khu vực này là: xoài, chôm chôm, chuối, sầu riêng, nhãn, vải,... 

- Chăn nuôi: 
+ Phát triển khá nhanh dựa vào lợi thế của các đồng cỏ tự nhiên và
nguồn thức ăn từ lương thực; sự phát triển của ngành chăn nuôi đã góp
phần giải quyết tốt vấn đề thực phẩm của khu vực và tạo mặt hàng xuất
khẩu.
+ Vật nuôi chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á là: lợn, trâu, bò,... Các nước
nuôi nhiều là: In-đô-nê-xi-a, Thái Lan, Việt Nam, Phi-líp-pin….
+ Ngày nay, ngành chăn nuôi đang có nhiều đổi mới, thay đổi về hình
thức chăn nuôi, chuyên môn hóa trong sản xuất, áp dụng rộng rãi khoa
học công nghệ, đa dạng sản phẩm chế biến,... để mang lại hiệu quả cao.

- Lâm nghiệp:
+ Ngành lâm nghiệp được chú trọng phát triển ở nhiều nước trong khu
vực.
+ Các nước có độ che phủ rừng cao là: Lào, Việt Nam, Mi-an-ma, In-đônê-xi-a,...
+ Năm 2020, sản lượng gỗ tròn của khu vực đạt hơn 300 triệu m3.
+ Tuy nhiên, việc khai thác rừng không hợp lí làm cho diện tích rừng bị
suy giảm, các nước Đông Nam Á phải đưa ra nhiều biện pháp để tăng
diện tích rừng trồng và bảo vệ rừng, hạn chế khai thác và xuất khẩu gỗ
tròn.

- Thuỷ sản: 
+ Phát triển với tốc độ khá nhanh ở hầu hết các nước Đông Nam Á, tỉ trọng đóng
góp trong GDP tăng nhanh. Sự phát triển của ngành này đang góp phần quan
trọng trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, tạo thêm nhiều
mặt hàng xuất khẩu, mang lại doanh thu cao cho nhiều nước. Năm 2020, khu vực
Đông Nam Á đóng góp 25 % tổng sản lượng thuỷ sản thế giới; 4 nước có sản
lượng thuỷ sản lớn là: In-đô-nê-xi-a, Phi-líp-pin, Thái Lan và Việt Nam.
+ Đánh bắt thuỷ sản: do có sự đầu tư về trang thiết bị, áp dụng khoa học kĩ thuật
trong đánh bắt, đẩy mạnh việc đánh bắt xa bờ nên năng suất và sản lượng ngày
càng cao.
+ Nuôi trồng thuỷ sản: do có các lợi thế về diện tích đất mặt nước như: sông, hồ,
vũng, vịnh,… nên nuôi trồng thủy sản phát triển mạnh; chủ yếu là nuôi cá, tôm và
một số đặc sản. Trong quá trình phát triển, các quốc gia cũng phải đối mặt với một
số vấn đề như: bảo vệ môi trường; giữ vững diện tích rừng ngập mặn; ứng dụng
công nghệ tiên tiến vào nuôi trồng và chế biến, hướng đến phát triển bền vững….

b) Công nghiệp

♦ Tình hình phát triển chung
- Công nghiệp phát triển với tốc độ nhanh và đóng góp ngày càng cao
trong GDP.
- Sự phát triển của ngành công nghiệp đang thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu
kinh tế tích cực.
- Cơ cấu ngành công nghiệp đa dạng với nhiều ngành quan trọng như: cơ
khí, điện tử - tin học, chế biến thực phẩm, sản xuất hàng tiêu dùng, khai
thác khoáng sản,...
- Một số trung tâm công nghiệp lớn của khu vực là: Xin-ga-po, Băng cốc,
Ma-ni-la, Thành phố Hồ Chí Minh,....

♦ Một số ngành tiêu biểu (xem sách)
- Công nghiệp cơ khí
+ Đây là ngành công nghiệp rất quan trọng, là động lực cho sự phát triển
kinh tế.
+ Cơ khí chế tạo máy được phát triển ở nhiều nước như: Thái Lan, In-đônê-xi-a, Ma-lai-xi-a. Sản phẩm của ngành này là: ô tô, tàu biển, máy nông
nghiệp,.... 
+ Cơ khí lắp ráp được phát triển ở Việt Nam, In-đô-nê-xi-a, Thái Lan,...
+ Để phát triển ngành công nghiệp cơ khí, các nước đã tăng cường hợp
tác, liên doanh, liên kết, tận dụng công nghệ hiện đại trên thế giới, tạo ra
nhiều mặt hàng đáp ứng nhu cầu của thị trường tiêu thụ.

- Công nghiệp điện tử - tin học
+ Phát triển với tốc độ nhanh, là ngành mũi nhọn của nhiều nước.
+ Các sản phẩm của ngành này rất đa dạng để phục vụ nền kinh tế trong
nước và xuất khẩu như: thiết bị bưu chính viễn thông, linh kiện điện
tử,...
+ Các nước có công nghiệp điện tử - tin học phát triển là: Xin-ga-po,
Thái Lan, In-đô-nê-xi-a, Phi-líp-pin, Ma-lai-xi-a, Việt Nam,... 
+ Hiện nay, ngành này thu hút mạnh đầu tư và chuyển giao công nghệ
từ nước ngoài, sản phẩm đáp ứng được yêu cầu của thị trường và thế
giới.

- Công nghiệp thực phẩm
+ Đóng vai trò chủ đạo, mang lại giá trị cao và đóng góp đáng kể vào GDP của
nhiều nước.
+ Ngành này phát triển dựa vào nguồn nguyên liệu dồi dào, lao động đông và thị
trường tiêu thụ lớn của khu vực. 
+ Sản phẩm của ngành rất đa dạng như: thực phẩm đông lạnh, thực phẩm sấy
khô,... Trong đó, các loại thuỷ sản đông lạnh đang là mặt hàng xuất khẩu có sức
cạnh tranh trên thị trường thế giới.
+ Các nước có ngành này phát triển là: Việt Nam, Thái Lan, In-đô-nê-xi-a,...
+ Ngày nay, nhiều nước đang đầu tư công nghệ, đổi mới mẫu mã, đa dạng sản
phẩm để đáp ứng tốt nhu cầu của thị trường.

- Công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng
+ Phát triển ở nhiều nước Đông Nam Á do phù hợp với trình độ lao động
của người dân.
+ Dệt - may, da - giày là hai ngành chiếm vị trí quan trọng, tạo ra nhiều sản
phẩm xuất khẩu, mang lại lợi nhuận lớn, đóng góp cao vào GDP của khu
vực.
+ Các nước có ngành này phát triển là: Việt Nam, Thái Lan, In-đô-nê-xi-a,...
+ Ngày nay, nhiều nước đã đầu tư công nghệ, tăng cao tỉ lệ tự động hóa, đổi
mới mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu
tới nhiều nước trên thế giới.

- Công nghiệp khai thác khoáng sản
+ Là ngành công nghiệp truyền thống và cơ bản của các nước trong khu
vực; phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu. 
+ Công nghiệp khai thác dầu mỏ, khí tự nhiên ở In-đô-nê-xi-a, Bru-nây,
Việt Nam...; khai thác than ở In-đô-nê-xi-a; Việt Nam…; khai thác thiếc
ở Ma-lai-xi-a, In-đô-nê-xi-a, Thái Lan…; khai thác đồng ở Phi-líp-pin,
In-đô-nê-xi-a,…
- Ngoài ra, khu vực Đông Nam Á còn có nhiều điều kiện thuận lợi và
tập trung phát triển một số ngành công nghiệp khác như: công nghiệp
điện lực, luyện kim, hóa chất,...

c) Dịch vụ
♦ Tình hình phát triển chung
- Phát triển với tốc độ khá nhanh.
- Cơ cấu ngành dịch vụ ngày càng đa dạng.
- Các nước có ngành dịch vụ phát triển là: Xin-ga-po, Ma-lai-xi-a, Thái
Lan,...

♦ Một số ngành tiêu biểu: (xem sách)
- Giao thông vận tải
+ Có vai trò thúc đẩy các ngành sản xuất, tạo cầu nối giữa các quốc gia trong khu vực và các vùng
lãnh thổ trên thế giới,...
+ Các loại hình giao thông vận tải rất đa dạng như: đường ô tô, đường sắt, đường sông, đường biển,
đường hàng không…
+ Mạng lưới giao thông đã mở rộng khắp khu vực.
+ Các phương tiện vận tải được nâng cấp và đổi mới về trang thiết bị. 
+ Giao thông đường biển và đường hàng không được chú trọng để kết nối các nước trong khu vực và
thế giới. Dự án Đường ô tô và Đường sắt xuyên Á đang được triển khai xây dựng sẽ là cầu nối quan
trọng của nhiều nước. Đường sông cũng được khai thác để chuyên chở hàng hóa và phát triển du lịch
như sông Mê Công. Dự án Hành lang Đông - Tây sẽ tăng khả năng lưu thông của khu vực với bên
ngoài. Các đầu mối giao thông quan trọng của khu vực là: Xin-ga-po, Băng Cốc, Cua-la-lăm-pơ,...

- Bưu chính viễn thông
+ Đang phát triển nhanh để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế hàng hóa
và nhu cầu ngày càng cao của người dân.
+ Quy mô của ngành này ngày càng lớn, tốc độ tăng trưởng nhanh.
+ Hiện nay, nhiều nước đang chú trọng áp dụng khoa học - công nghệ,
đổi mới về phương tiện, phương thức vận chuyển, đổi mới thiết bị viễn
thông,... để hội nhập tốt với nền kinh tế thế giới.

- Du lịch
+ Đang phát triển với tốc độ rất nhanh và trở thành ngành mũi nhọn của nhiều nước.
+ Đông Nam Á là khu vực có tài nguyên du lịch phong phú và đa dạng, nhiều di sản
đã được UNESCO ghi danh; nhiều bãi biển đẹp…
+ Các nước có doanh thu du lịch hằng năm ở mức cao là: Thái Lan, Ma-lai-xi-a,
Xin-ga-po, In-đô-nê-xi-a,...

- Thương mại: có vai trò quan trọng trong nền kinh tế khu vực. Tổng trị giá
xuất, nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ tăng nhanh; năm 2015 đạt khoảng
2887,5 tỉ USD; năm 2020 đạt 3202,9 tỉ USD.
+ Hoạt động ngoại thương
▪ Một số mặt hàng xuất khẩu như: sản phẩm cây công nghiệp; lúa gạo; sản
phẩm điện tử, viễn thông; hàng tiêu dùng; sản phẩm công nghiệp chế biến;... 
▪ Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là: thiết bị công nghiệp, hàng tiêu dùng,
nhiên liệu, thực phẩm.
▪ Thị trường xuất khẩu, nhập khẩu của các nước Đông Nam Á ngày càng
được mở rộng ở nhiều khu vực, nhiều nước trên thế giới. Trong đó, thị
trường xuất nhập khẩu phát triển nhất là Trung Quốc, EU, Hoa Kỳ,...

+ Hoạt động nội thương: góp phần thúc đẩy tiêu dùng, tái sản xuất, lưu
thông hàng hoá, đáp ứng nhu cầu của người dân,... với hình thức và sản
phẩm ngày càng đa dạng. 
▪ Bên cạnh hình thức chợ quê, cửa hàng bán lẻ, ngày nay các trung tâm
thương mại, siêu thị đã có mặt ở hầu khắp khu vực.
▪ Hình thức thương mại điện tử đang phát triển mạnh.
▪ Tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng nhanh,
góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế của khu vực.

- Tài chính ngân hàng: 
+ Đang được mở rộng, từng bước hiện đại hoá để đáp ứng nhu cầu phát
triển và hợp tác sâu rộng với thế giới.
+ Nhiều tổ chức ngân hàng tài chính lớn trên thế giới đã đặt trụ sở ở một
số nước Đông Nam Á.
+ Xin-ga-po là trung tâm tài chính ngân hàng lớn hàng đầu trên thế giới
hiện nay.

KẾT THÚC